సుమంగళీ మాత - (ఫ్రెంచి యానాం కథలు)

యానాం - 1830

యానాంలో ఆ సంవత్సరం వేసవి తొందరగా వచ్చింది.

గోదావరి నీళ్లు ఉదయాన్నే వెచ్చగా అనిపించేవి. రేవులో కట్టిన పడవల చెక్క పలకలు ఎండకు వేడెక్కి, వాటి మీద నడిచే కూలీల పాదాలను సురుక్కుమనిపించేవి.

ఆ ఉదయం అక్కన్న ఇంటి ముందు మాత్రం మామూలు సందడి లేదు. రెండురోజుల క్రితం వరకు అక్కన్న వద్ద మంచి చెడు చెప్పించుకోవటానికి వచ్చినవారి చెప్పులతో వాకిలి నిండి ఉండేది అక్కన్న భార్య పోలమ్మ గాజుల గలగల వినిపించేది. ఇప్పుడు గడప దగ్గర మట్టికుండలో నీళ్లు పెట్టి ఉన్నా ఎవరూ తాకలేదు. వాకిట్లో వేసిన ముగ్గు సగం చెరిగిపోయింది. తలుపు పక్కన వేలాడుతున్న తులసిమాల ఎండిపోయి గాలికి కదులుతోంది.

అక్కన్నకు కలరా సోకింది

మొదట రోజంతా విరేచనాలు. వాంతులు. శరీరం ఒక్కసారిగా నీరంతా కోల్పోయినట్టు కుంచించుకుపోయింది. రెండోరోజు మధ్యాహ్నానికి కళ్ళు లోపలకిపోయి జీవం కోల్పోయాయి. సాయంత్రానికి చేతివేళ్లు చల్లబడ్డాయి. రాత్రి ఫ్రెంచి డాక్టర్ పిథోయిస్ ను పిలిపించారు. తెల్లటి చొక్కా, ముదురు రంగు పంట్లాం. ఆ రూపంలో గానీ, నిశ్చలంగా ఉన్న అతని చేతుల్లో గానీ ఎలాంటి తొందరా లేదు, ఒక వింతైన ప్రశాంతత తప్ప… ఎన్నో మరణాలు చూసిన వైద్యుడి చేతులవి. అతను వచ్చేసరికి అక్కన్నకు జ్ఞానం సగమే మిగిలింది. పిథోయిస్‌ తన తోలుబ్యాగు తెరిచి మందుల సీసాలు, చిన్న గాజు సీసాలో ద్రవం, బట్టలో చుట్టిన కొన్ని పొడులు బయటకు తీశాడు

"నీళ్లు కొద్దిగా మాత్రమే," అని ఇంటివాళ్లకు చెప్పాడు. "శరీరం పట్టుకోవడం లేదు."

గదిలో మృత్యువు నిశ్శబ్దంగా కవాతు చేస్తోంది. అక్కన్న తండ్రి కోటయ్య గోడకు ఆనుకుని నిలబడి ఉన్నాడు. నుదుటి మీద మూడు విభూతి రేఖలు, మధ్యలో ఎర్రటి కుంకుమ. ముతక పంచె, భుజంపై పాత ఉత్తరీయం. వయసు పెరిగినా కళ్లలో చురుకుదనం తగ్గలేదు. పైకి కన్నీళ్లు తుడుచుకుంటున్న ఆ తండ్రి చూపులు మాత్రం కొడుకు ముఖం మీద లేవు. ….గోడ మూల నిశ్శబ్దంగా ఉన్న ఇనుప పెట్టె ఇకపై ఎలాంటి అడ్డంకీ లేకుండా పూర్తిగా తన సొంతం కాబోతుందనే ఒక రహస్యమైన నిశ్చింత. దుఃఖాన్ని నటించే ఆ ముడతలు పడ్డ ముఖం వెనుక... తనకిస్తే ఎక్కడ తగలేస్తానో అని కొడుకు దాచిన సంపాదనంతా తనదే కాబోతుందన్న ఆనందం ఏమాత్రం బయటపడకుండా అతను చేస్తున్న ప్రయత్నం, ఆ గదిలోని నిశ్శబ్దం కంటే భయంకరంగా ఉంది.

పిథోయిస్ అక్కన్న నాడి పట్టి, కాసేపు అతని ముఖం చూశాడు. తర్వాత తల అడ్డంగా ఊపాడు.

"ఇక ఎక్కువ సమయం లేదు." అని చెప్పి తెరిచిన మందు సీసాను మూసేశాడు.

పోలమ్మ ఆ మాట విన్నది. ఆమె వయసు పదహారే. పెళ్లయి రెండేళ్లు కూడా కాలేదు. భర్తను కోల్పోవడం అంటే ఏమిటో అర్థం చేసుకునే వయసు కూడా ఇంకా రాలేదు. మెరుపు ఇంకా తగ్గని ఆమె మాంగల్యపు నల్లపూసలు మెడలో ఉన్నాయి. జడలో మల్లెపూలు ఎండిపోయి వేలాడుతున్నాయి. కళ్లలో భయం. భర్త మంచం పక్కన కూర్చుని అతని చేతిని పట్టుకుంది. అక్కన్న వేళ్లు చల్లబడుతున్నాయి.

"దొరగారూ..." అని పిథోయిస్ వైపు చూసింది.

అతను ఆమెను చూశాడు. ఏమీ చెప్పలేదు.

ఆమె చేతిలో ఉన్న అక్కన్న వేళ్లు మెల్లగా జారిపోయాయి.

ఆ రాత్రి యానాంలో కలరా మరో ఇంటి దీపాన్ని ఆర్పింది.

ఆ ఇంట్లో చనిపోయింది ఒక్క అక్కన్న మాత్రమే కాదు. మరొకరి భవిష్యత్తు కూడా ఆ రాత్రే చితికి కట్టబడింది.

***

అక్కన్న చనిపోయిన వార్త తెల్లవారకముందే ఊరంతా వ్యాపించింది.

మొదట వచ్చినవాడు తిమ్మరాజు. పోలమ్మ తండ్రి. నుదుటి మీద చెమట తుడుచుకుంటూ ఇంట్లోకి అడుగుపెట్టాడు. అల్లుడి శవం ఇంటి చావిట్లో నేలమీద పరచిన తెల్లని వస్త్రం మీద ఉంది. తల దగ్గర నూనె దీపం. పక్కన తులసి దళాలు. కోటయ్య లోగొంతుకతో నారాయణస్మరణ చేస్తున్నాడు.

తిమ్మరాజు శవాన్ని ఒక్కసారి చూశాడు.

తర్వాత మెల్లగా అడిగాడు—

"రాతకోతలేమైనా అయ్యాయా...?"

అది విన్నకోటయ్య ఒక్కసారిగా అతని వైపు చూసాడు.

"ఇప్పుడా మాట?" అని అతని కళ్లే అడిగాయి.

తిమ్మరాజు మాత్రం సిగ్గుపడలేదు. "నేను అడిగింది పిల్ల భవిష్యత్తు కోసమే" అన్నట్టు ముఖం పెట్టాడు”

అక్కన్న సంపాదించినది తక్కువ కాదు. గోదావరి ఒడ్డున పదెకరాల పంట భూమి, యానాం గ్రాండ్ బజారు వీధిలో పెద్ద పెంకుటిల్లు. వెనక చిన్న తోట. కొంత బంగారం. పోలమ్మకు పెళ్లిలో పెట్టిన నగలు. ఇవన్నీ అక్కన్న తన చేతులతో సంపాదించినవి. కోటయ్యకు దుబారా అలవాటు. వచ్చినది వచ్చినట్టే పోయేది, పూజలకో, పండితసత్కారాలకో, విందులకో, అప్పుల తీర్చడానికో. డబ్బు నిలవదు. కొడుకు సంపాదించాడు. తండ్రిని మాత్రం ఆ సంపాదనను ముట్టుకోనివ్వలేదు.

ఇప్పుడు కొడుకు లేడు.

ఆస్తి మాత్రం ఉంది.

అదే సమస్య.

***

అక్కన్నకు చితి సిద్ధం చేసే పనులు మొదలయ్యేలోపే కోటయ్య మనసులో లెక్కలు మొదలయ్యాయి. కొడుకు కష్టపడి సంపాదించిన పొలం, ఇల్లు, నగలు—అన్నీ తన చేతుల్లోనే ఉంటే తన శేషజీవితానికి కొదవ ఉండదు. కానీ పోలమ్మ బతికి ఉంటే? ఆమె తండ్రి ఆమెను తీసుకెళ్తాడు. రేపో మాపో కోర్టుకెక్కి, భర్త ఆస్తిలో తన హక్కు అడుగుతుంది. అప్పుడు ఉన్నదంతా పరాయి చేతుల్లోకి జారిపోతుంది.

ఆమెను చంపేస్తే? ఆ ఆలోచన అతని మనసులో మెదిలింది. కానీ వెంటనే పోలీసులు, విచారణ, కోర్టు, జైలు గుర్తుకొచ్చాయి. కొడుకు ఆస్తి కోసం తన జీవితాన్ని జైలులో గడపడం అతనికి ఇష్టం లేదు. అంతలోనే నాలుగు తరాల క్రితం ఎప్పుడో తమ తండ్రితరపు పూర్వీకులలో జరిగిన ఒక సతీసహగమన ఉదంతం గుర్తుకొచ్చింది. అప్పటి నుంచి ఆ ఘటనను ఇంట్లో కులగౌరవంగా, వంశప్రతిష్టగా చెప్పుకుంటూనే ఉన్నారు. అదే పని ఇప్పుడు జరిగితే? సతీసహగమనం హత్య కాదు- నేరం కాదు-ఆచారం. పేరుకి వంశగౌరవం, చేతికి కొడుకు ఆస్తి.

ఆ ఆలోచన మొదట అతనికే అసహ్యంగా అనిపించింది.. కానీ ఆశ ఒకసారి మనసులో మొదలైతే అది అక్కడే ఉండదు—తనకు అనుకూలమైన ధర్మాన్ని వెతుక్కుంటుంది. కాసేపటికి ఆ ఆలోచనే తన సమస్యకు సరైన పరిష్కారంలా తోచింది.

ఆ మాటను మొదట అతను ఎవరికీ నేరుగా చెప్పలేదు. మెల్లగా ఒకరి చెవిలో ఒక మాట వేశాడు.

"అక్కన్నకి భార్య మీద చాలా మమకారం. నిన్న రాత్రి చనిపోయేముందు చెవిలో రహస్యంగా ఏదో చెప్పాడట..."

మరొకరి దగ్గర—

"కోడలు కూడా భర్తతోనే పోతానంటోందట."

మూడో వ్యక్తి దగ్గర—

"మన వంశంలో ఇంతటి సతీ జరిగితే ఇంటి పుణ్యం పెరుగుతుంది."

మాటకు రెక్కలు వచ్చాయి.

మధ్యాహ్నానికి అది నిజమైపోయింది.

"పోలమ్మ సతి అవుతుందట."

పోలమ్మకు మాత్రం ఆ మాట ఎవరూ చెప్పలేదు.

ఆమెను అడిగినవారూ లేరు.

కోటయ్య భార్య లక్ష్మమ్మకు భర్త వేసిన ఎత్తుగడ అర్థమైంది. ముప్పై ఏళ్ళ నుంచి కాపురం చేస్తోంది మరి.

వంటింటి గోడకు ఆనుకుని కూర్చుని ఉందామె. చేతిలో కాస్త పత్తి పట్టుకుని, శవం దగ్గర పెట్టిన దీపం కోసం యాంత్రికంగా వత్తులు పేనుతోంది. ఆమె వేళ్లు కదులుతున్నాయి, దృష్టంతా శూన్యంలోనే ఉండిపోయింది.

"ఇది తప్పు."

ఆమె మనసు గట్టిగా చెప్పింది.

"పోలమ్మ చిన్న పిల్ల."

"పదహారేళ్లు కూడా లేవు."

"కానీ..." భర్త ముఖం గుర్తొచ్చింది. కోటయ్య తనతో ఎప్పుడూ గొడవపడడు. అయినా అతని కోపం ఎలా ఉంటుందో ఆమెకు తెలుసు. ఒకసారి నిర్ణయించుకున్నాక ఎదుటివారి మాట వినడు. అంతేకాదు—సతి జరిగిన కుటుంబానికి వచ్చే గౌరవం గురించి ఆమె కూడా ఎప్పుడో విన్నది. ఊరంతా పూలు చల్లుతుంది. ముత్తైదువులు పాదాలకు నమస్కరిస్తారు. కుటుంబం పేరు తరతరాలకూ చెప్పుకుంటారు.

చివరికి ఆమె మౌనంగా కూర్చుంది.

మనిషి కుత్సితం చాలా సార్లు చెడ్డవాడి వల్ల మాత్రమే గెలవదు. మంచివ్యక్తి మాట్లాడకుండా ఉండటం వల్ల కూడా గెలుస్తుంది.

****

నలుగురూ మాట్లాడుకొంటున్న విషయాలు గ్రహించి విషయం తెలుసుకొందామని తిమ్మరాజు వచ్చి కోటయ్యతో ఒంటరిగా మాట్లాడాడు.

"కార్యక్రమాలయ్యాక పిల్లను మా ఇంటికి తీసుకెళ్తాను." అన్నాడు అవతలి వ్యక్తిమనసులో ఏముందో పరీక్షించటానికి

కోటయ్య చిరునవ్వు నవ్వాడు.

"ఎందుకు?"

"ఆమె మా అమ్మాయి."

"కన్యాదానం చేసాక ఆమె ఈ ఇంటి అమ్మాయి అయ్యింది. మీకిక ఏం సంబంధం?"

తిమ్మరాజు మౌనంగా ఉన్నాడు. అతనికి విషయం అర్థమైంది. శాస్త్రం వియ్యంకుని వైపే ఉంది. ఏం జరుగుతుందో చూద్దాం. అనుకొని మౌనంగా ఉండిపోయాడు. ఆ క్షణమే అతని తండ్రితనం చనిపోయింది.

***

చింతలూరు నుంచి వచ్చిన మత్తు మందు ఒక చిన్న మట్టి సీసాలో ఉంది. కోటయ్య దాన్ని రహస్యంగా, ఆఘమేఘాలమీద తెప్పించినట్లు ఎవరూ గమనించలేదు.

"దుఃఖం తగ్గడానికి, పూజలో మనసు నిలవడానికి" అని చింతలూరు మందుకలిపిన ఒక పానీయం ఇచ్చారు పోలమ్మకు. మొదట ఆమె తాగలేదు. లక్ష్మమ్మ కోడలు చేతిలో గిన్నె పెట్టి, "కొంచెం తాగమ్మా" అని అడిగింది.

లక్ష్మమ్మ చేతులు వణికుతున్నాయి. పోలమ్మ ఆమెను చూసింది.

"అత్తయ్యా... నన్ను మా నాన్న దగ్గరకు పంపుతారా?" లక్ష్మమ్మ కళ్లలో నీళ్లు మెరిశాయి.

"ఈ కార్యక్రమాలన్నీ అయ్యాక పంపుతాం అమ్మా" అని అబద్ధం చెప్పింది.

పోలమ్మ గిన్నె పెదవులకు తీసుకుంది.

ఆమెకు తెలియదు, ఈలోకంలో దుఃఖం తగ్గడానికి మందు లేదని.

కొద్దిసేపటికి ఆమె కళ్లు భారమయ్యాయి. గది గోడలు కదులుతున్నట్టనిపించాయి. ఎవరో తన తల నిమురుతున్నట్టు అనిపించింది. ఎవరైనా "అమ్మా... భర్తను విడిచి ఎలా బతుకుతావు?" అని చెబుతున్నట్టు వినిపించింది. ఆమెకు మాటలు స్పష్టంగా వినిపించలేదు.

కోటయ్య మాత్రం బయటికి వచ్చి ఊరి వాళ్లకు చెప్పాడు—

"నిన్న రాత్రి పోలమ్మకు అక్కన్న స్వప్నంలో కనిపించాడట. 'నా దగ్గరకు రా' అని పిలిచాడట."

ఆ వార్త యానాం వీధుల్లో పరుగులు తీసింది.

***

పోలమ్మను సతిగా పంపాలని ఊరంతా నిర్ణయం చేసేసింది.

మధ్యాహ్నానికల్లా ముత్తైదువులు ఇంటికి రావడం మొదలైంది. పసుపు, కుంకుమ, పూలు, నూనె, గాజులు—ఇంట్లో పండుగ ఏర్పాట్లలా కనిపించాయి. ఎవరో ఆమె జుట్టుకు నూనె రాశారు. ఎవరో చేతులకు గాజులు తొడిగారు. మరొకరు ఆమెకు పట్టు చీర కట్టించారు. భర్త చనిపోయిన ఇంట్లో విధవరాలికి తెల్లని వస్త్రం ధరింపచేస్తారు; చితికి వెళ్లే సతికి మాత్రం పెళ్లికూతురిలా అలంకారం.

ఆ వైరుధ్యం ఎవరికీ కనిపించలేదు. కనిపించినా ఎవరూ చూడలేదు.

పోలమ్మను కూర్చోబెట్టి ఆమె మెడలోని మంగళసూత్రానికి పసుపు పూసారు. నుదుటి మీద పెద్ద కుంకుమ బొట్టు పెట్టారు. చెవులకు బంగారు కమ్మలు, మెడలో హారం, చేతులకు రవ్వల గాజులు, నడుముకు వడ్డాణం, పాదాలకు నూపురాలు అలంకరించారు.

ఆమె ముఖంలో మాత్రం కళ లేదు.

అద్దంలో తనను తాను చూసుకుంది.

తనకు ఎదురుగా కూర్చున్నది తానేనా అని ఆమెకు అనిపించింది.

"నేను ఎక్కడికి వెళ్తున్నాను?" అని అడగాలనుకుంది.

గొంతులో మాట రాలేదు. మత్తు ఇంకా ఆమె రక్తంలో ఉంది.

***

ఆ రోజు సాయంత్రం యానాం మొత్తం ఒక విచిత్రమైన ఉన్మాదం అలముకుంది.

చితి కోసం ఎండుకర్రలు తెచ్చారు. సాంబ్రాణి, నెయ్యి, కర్పూరం సిద్ధం చేశారు. చితి సాధారణ చితిలా కాదు; ఎనిమిది అడుగుల లోతుగా నిర్మించారు. దానికి ఒకవైపున కొద్దిగా ఎత్తుగా ఒక వేదిక నిర్మించారు. చుట్టూ జనాలు నిలబడటానికి స్థలం వదిలారు. పురోహితులు వేదికపై నిలుచుని మంత్రాల కోసం సిద్ధమయ్యారు. భాజా భజంత్రీలు పిలిపించారు.

జనం తండోపతండాలుగా చేరారు.

కొంతమందికి ఇది పుణ్యకార్యం.

కొంతమందికి అద్భుతం.

కొంతమందికి కులగౌరవం.

కొంతమందికి ఉచితంగా కనిపించే ఒక అరుదైన దృశ్యం.

మరికొందరికి... బంగారం.

పోలమ్మ వేసుకున్న నగలపై కొందరి చూపులు అప్పటికే పడ్డాయి.

అదే సమయంలో ఫ్రెంచి పెద్దదొర భవనంలో దొరల అత్యవసర సమావేశం జరుగుతోంది.

Amedee de Lesparda తన నగిషీలుచెక్కిన కుర్చీలో కూర్చున్నాడు. తెల్లని చొక్కా, ముదురు కోటు, మెడకు కట్టిన సన్నని వస్త్రం. అతని ముందు పత్రాలు. పక్కన యానాం పరిస్థితులపై నివేదికలు. 1824లో ఫ్రెంచి ప్రభుత్వం యానాంలో చెలరేగిన కులఘర్షణలను సర్దుమణచడానికి అతన్ని యానాం పెద్దొరగా నియమించింది; పరిపాలనను సరిచేసి వ్యాపారాలని పెంపుచేసి ఈ ప్రాంతాన్ని గొప్ప అభివృద్ధిపథంలో నడిపించిన అధికారిగా లెస్పార్డా మంచి పేరు తెచ్చుకొన్నాడు.

అతని ఎదురుగా జడ్జి ఫారే. పక్కన పోలీసు అధికారి బొర్నెట్. కొద్దిదూరంలో ప్రముఖ ఫ్రెంచివ్యాపారి కుర్సన్. చర్చి ఫాదర్ జాకోబిస్ మార్టిన్.

ఊరి వ్యవహారాలు తెలిసిన కామిశెట్టి బాపనయ్య, బెజవాడ పేరమ, వర్ధినీడి నాయుడు, దరియాఖాన్, బళ్ళ వెంకట కృష్ణయ్య వంటి స్థానిక ప్రముఖులు.

కుర్సన్ మెల్లగా అన్నాడు "ఊరు ఉద్రిక్తంగా ఉంది."

జడ్జి తన వేళ్లతో బల్లమీద తట్టాడు. అందరూ అటు తిరిగారు.

"మనం స్థానిక ఆచారాలను అడ్దుకోవడం ప్రమాదకరం. ప్రజలు దాన్ని వారి మతంలో జోక్యంగా భావిస్తారు. అంతే కాదు 1778 నాటి మన చట్టం స్థానిక ఆచార వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకుండా మనల్ని పరిపాలించమని సూచిస్తుంది. "

జాకోబిస్ వెంటనే అతని మాటను అడ్డుకున్నాడు.

"ఇది ఆచారం కాదు."

అందరి చూపూ అతని వైపు తిరిగింది.

"ఆచారం పేరుతో ఒక బాలికను చంపబోతున్నారు."

జడ్జి ముఖం గంభీరంగా మారింది.

"ఫాదర్, మనం చట్టం గురించి మాట్లాడుకుంటున్నాం."

"నేను మనిషి గురించి మాట్లాడుతున్నాను." అన్నాడు జాకోబిస్.

గదిలో నిశ్శబ్దం.

బొర్నెట్ కిటికీ బయటకు చూశాడు. రేవు వైపు దూరంగా జనసమూహం కదులుతోంది.

లెస్పార్డా మెల్లగా అడిగాడు

"ఎంతమంది?"

"చెప్పలేం." అన్నాడు బొర్నెట్. "వందల మంది."

"అల్లర్లు?"

"అవకాశం ఉంది."

జడ్జి తలెత్తాడు.

"ఇప్పుడే అడ్డుకుంటే అలజడి వస్తుంది. ఇక్కడ మన పాలన బలహీనంగా కనిపిస్తే బ్రిటిష్ వాళ్లు ఆ అవకాశాన్ని వదులుకోరు."

ఆ మాట గదిలో ఓ బరువైన నిశ్శబ్దాన్ని పరిచింది.

ఫ్రెంచి, బ్రిటిష్ శక్తుల మధ్య రాజకీయంగా యానాం సున్నితమైన స్థలం. ఇక్కడ చిన్న మతపరమైన గొడవ కూడా పెద్ద రాజకీయ సమస్యగా మారే ప్రమాదం ఉంది. అప్పటికి యానాం ఫ్రెంచివారి చేతుల్లోంచి మూడుసార్లు బ్రిటిష్ వారి ఆక్రమణలోకి వెళ్ళి అతికష్టం మీద తిరిగి ఫ్రెంచివారికి వచ్చింది.

లెస్పార్డా కొద్దిసేపు ఆలోచించాడు. ఇక్కడ అల్లర్లు జరిగితే ఇదే అదునుగా భావించి పొరుగున ఇంజరంలో ఉండే బ్రిటిష్ వారు మరలా యానాన్ని కైవసం చేసుసుకుంటారు. అదే జరిగితే ఫ్రెంచి రాజ్య చరిత్రలో మనం హీనులుగా మన ప్రజలముందు నిలబడవలసి వస్తుంది అనుకొన్నాడు

బొర్నెట్ వైపు చూశాడు. "బందోబస్తు పెంచండి." అన్నాడు.

"దీనిపై మరొక్కసారి ..." అంటూ జాకోబిస్ ఏదో చెప్పబోయాడు.

లెస్పార్డా అతన్ని ఆపాడు.

"ఇంకేం మాట్లాడవద్దు ఫాదర్." అతని గొంతులో అధికారపు కాఠిన్యం ధ్వనించింది.

"జనం మీద దాడి చేయకండి. ఆచారాన్ని బలవంతంగా ఆపకండి. పరిస్థితి అదుపు తప్పకుండా చూడండి."

జాకోబిస్ కుర్చీలో వెనక్కి వాలిపోయాడు. అతని ముఖంలో నిరాశ.

అతను మళ్లీ ఏదో చెప్పబోయాడు.

కుర్సన్ అతని వైపు చూశాడు వారిస్తున్నట్లు.

బెజవాడ పేరమ తల అడ్డంగా ఊపాడు. "ఇప్పుడు వద్దు." అన్నట్టుగా.

సమావేశం ముగిసింది.

బయటికి వెళ్లేటప్పుడు జాకోబిస్ ఒక్కసారి వెనక్కి తిరిగి లెస్పార్డాను చూశాడు.

ఆ కళ్లలో ప్రశ్న ఉంది.

"కళ్లెదుటే ఒక మనిషిని మంటలలోకి తోసి కాల్చి చంపుతుంటే మౌనంగా చూడటం మీ పరిపాలనకు ఏ రకమైన గౌరవం?"

ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం లెస్పార్డా వద్ద లేదు.

***

పోలమ్మను పల్లకీలో కూర్చోబెట్టారు.

ఆమెకు చుట్టూ ముత్తైదువులు. ముందుగా భాజా భజంత్రీలు. వెనుక పురోహితులు. మరింత వెనుక ఊరి జనసందోహం. పల్లకీ కదిలింది.

ఆమె కళ్లకు ముందున్న ప్రపంచం మసకగా కనిపిస్తోంది.

దారి ఇరువైపులా నిలబడ్డ మహిళలు చేతులు జోడిస్తున్నారు.

కొంతమంది పల్లకి దగ్గరగా చేరి ఆమె పాదాలకు మొక్కుతున్నారు.

"సతీమాత..." అని పిలుస్తున్నారు.

ఆమెకు అర్థం కాలేదు.

ఆమె ఇంకా పోలమ్మే. పదహారేళ్ల క్రితం పుట్టిన ఒక అమ్మాయి. రెండు సంవత్సరాల క్రితం పెళ్లయిన ఒక బాలిక. మొన్నటివరకు భర్త బయటకు వెళ్లినప్పుడల్లా, ఎప్పుడు తిరిగి వస్తాడా అని గుమ్మం వైపు చూస్తూ ఎదురుచూసిన ఒక భార్య.

తన జీవితంపై నిర్ణయం తీసుకునే హక్కు కాలరాసి ఇప్పుడు వాళ్లందరూ ఆమెను “ఒక దేవత”గా మార్చుతున్నారు.

దేవతగా మార్చిన క్షణంలోనే ఆమెను మనిషిగా చంపేయడం సులభమవుతుంది.

పల్లకీ వెనుక నడుస్తున్న కోటయ్య కళ్లకు పోలమ్మ కనిపించదు. చితి కనిపిస్తుంది. చితి తర్వాత తనకు మిగిలే ఆస్తి కనిపిస్తుంది. జనాలు తన కుటుంబాన్ని "సతీ కుటుంబం" గా గౌరవించే భవిష్యత్తు కనిపిస్తుంది.

లక్ష్మమ్మ మాత్రం పల్లకీ వెనక నడుస్తోంది.

ఆమె చేతిలో పెద్ద ఇత్తడి పళ్ళెం దానిలో రాసులు పోసిన పసుపు, కుంకుమలు.

పోలమ్మ ఒక్కసారి ఆమె వైపు చూసింది. ఆ చూపు లక్ష్మమ్మ గుండెల్లో కత్తిలా దిగింది.

"అత్తయ్యా..." అని పోలమ్మ పెదవులు కదిలాయి. లక్ష్మమ్మ వినలేదు. విన్నా విననట్టే నడిచింది.

అక్కన్న శవాన్ని పడుకోబెట్టిన చితి దగ్గరకు పోలమ్మ చేరేసరికి జనసమూహం గర్జనలా మారింది. పురోహితుల మంత్రోచ్ఛారణలు పెరిగాయి. భాజా భజంత్రీలు మోగాయి. సాంబ్రాణి పొగ గాలిని నింపింది. చితిమీద నెయ్యి పోశారు. మంటలు మొదట నీలంగా, తర్వాత పసుపుగా, ఆపై ఎర్రగా ఎగిశాయి.

ముత్తైదువలు పోలమ్మను చితి వేదిక దగ్గరకు తీసుకెళ్లారు. ఆమె కాళ్లు తడబడుతున్నాయి.

మత్తు ఇంకా ఉంది.

ఆమె అందమైన ముఖంలో కళ లేదు. అలసిపోయింది. కళ్లలో కాంతి లేదు. తడబడుతూ నడుస్తున్నది శరీరం; నడిపిస్తున్నది ఎవరో.

ఆమెను చితి వేదిక మీదకు ఎక్కించారు.

ఆమె వేసుకున్న నగలను ముత్తైదువులు ఒక్కొక్కటిగా తొలగించడం మొదలుపెట్టారు. మొదట గాజులు. తర్వాత కమ్మలు. మెడలోని హారం. నడుము వడ్డాణం. పాదాల నూపురాలు.

ప్రతి నగ ఒక చేతి నుంచి మరో చేతికి వెళ్లింది. చివరికి అవి పురోహితుల దగ్గరకు చేరాయి. వారు వాటిని పంచుకొన్నారు. చితి ముందు వంచన కూడా పుణ్యకార్యంలా కనిపిస్తుంది.

పురోహితులు మంత్రాలు వేగంగా చదువుతున్నారు.

జనం "సతీమాతకి జై" అని అరుస్తున్నారు.

పోలమ్మ కళ్లకు మాత్రం ఎవరూ కనిపించడం లేదు. ఒక్కసారిగా ఆమెకు మెలకువ వచ్చినట్టయింది. ఆమె కళ్ల ముందు ఒక చిన్న ఇల్లు. అందులో అక్కన్న నవ్వుతున్నాడు.

"పోలమ్మా...ఇవిగో మల్లెపూలు"

ఆమె పెదవులు కదిలాయి.

అది నిజమా?

స్వప్నమా?

మత్తు ప్రభావమా?

ఆమెకే తెలియదు.

మంత్రాలు మరింత గట్టిగా వినిపించాయి.

డోలు మోగింది. మంటలు ఎగిశాయి. జనం కేకలు పెట్టారు. ఆమె శరీరం ఒక్కసారిగా ముందుకు కదిలింది.

అది ఆమె సంకల్పమా? మత్తు తెచ్చిన భ్రమా? చుట్టూ ఉన్న వందల గొంతుల ఒత్తిడా? లేదా ఆమెకు తన ముందున్న మంటలే మిగిలిన ఒకే దారిగా అనిపించాయా?

వేదికపైనుంచి కాలుతున్న భర్త చితి మీదకు పోలమ్మ…..

మంటలు ఆమెను చుట్టుకున్నాయి. భాజా భజంత్రీల శబ్దం పెరిగింది. సాంబ్రాణి పొగ దట్టమైంది. ఎవరో పెద్ద మొత్తంలో నెయ్యి పోశారు.

జనం "హరహరా" అంటూ అరిచారు.

ఆమె నుంచి వచ్చిన ఒక చివరి ఆక్రందన డోలు శబ్దంలో కలిసిపోయింది.

లక్ష్మమ్మ చెవులు మూసుకుంది. కోటయ్య మాత్రం కళ్లు మూసుకుని ఏదో మంత్రం జపిస్తున్నట్టు నటించాడు.

తిమ్మరాజు జనాల వెనుక నిలబడి ఉన్నాడు. మొదట అతని చూపు మొదట్లో కూతురి ఆస్తిపై ఉండింది కానీ చుట్టుపక్కల వాళ్లు “సతిని కన్న తండ్రి” అంటూ అతని భుజాలు తడుముతూ పొగడటం మొదలుపెట్టేసరికి, తన లోపలి కల్మషాన్ని ఏ పేరుతో పిలవాలో తెలియక అతను అయోమయంలోకి జారిపోయాడు.

మరుసటి ఉదయం యానాంలో ఆ సంఘటన గురించి జనాలందరూ పోలమ్మ సతీమాత అయింది. అది మహాపుణ్యం. ఆ కుటుంబానికి వంశగౌరవం తెచ్చింది. ఆమెకు దైవత్వం వచ్చింది. అంటూ మాట్లాడుకొన్నారు

జాకోబిస్ మాత్రం చర్చి గదిలో ఒంటరిగా కూర్చుని ఉన్నాడు.

అతని ముందు చిన్న కొవ్వొత్తి. అతని చేతుల్లో ప్రార్థనా పుస్తకం. కళ్లు మాత్రం పుస్తకంలో లేవు. ఎక్కడో ఎర్రని మంటలతో వెలిగిన ఆరిన చితి అతని మూసిన కనుల వెనుక స్పష్టం కనిపిస్తోంది. అతను ఆ నిన్న లెస్పార్డాతో చెప్పిన మాట గుర్తుచేసుకున్నాడు—

"ఇది ఆచారం కాదు. ఆచారం చాటున జరుగుతున్న కుట్ర."

అతను ఆ మాటను మరలా తనలోనే గొణుక్కున్నాడు.

అప్పటికే ఆలస్యమైపోయింది.

***

కొన్నేళ్లు గడిచాయి. యానాం మారింది. కొత్త ఇళ్లు వచ్చాయి. కొన్ని పాత గోడలు కూలాయి. రేవులో కొత్త పడవలు కనిపించాయి.

పోలమ్మ చితి చేసిన ప్రదేశంలో నాలుగు కర్రలతో చిన్న పందిరి కట్టారు. మధ్యలో రాతితో ఒక ఎత్తయిన ఫలకం పెట్టారు. దాని మీద పసుపు, కుంకుమ, పూలు. ఉదయాన్నే కొందరు మహిళలు వచ్చి దీపం వెలిగించేవారు. మధ్యాహ్నానికి దూరపు గ్రామాల నుంచి వచ్చిన వాళ్లు అక్కడ కొబ్బరికాయలు కొట్టేవారు. సాయంత్రానికి ముత్తైదువులు పసుపు అద్దేవారు.

"ఇక్కడే “సుమంగళిమాత” వెలిసిందట." అని వాళ్లు చెప్పుకునేవారు.

కథకు మరో కథ జతపడింది.

"పోలమ్మ చితిలోకి వెళ్లే ముందు తన మామగారికి కనిపించి—నేను “సుమంగళిమాత” గా వెలుస్తాను. నన్ను దర్శించిన వారికి దీర్ఘసుమంగళత్వం కలుగుతుంది—అని చెప్పిందట."

ఎప్పుడు చెప్పింది? ఎవరు చూశారు? ఎవరికీ తెలియదు. కథలకు సాక్ష్యం అవసరం లేదు. నమ్మేవాళ్లు ఉన్నారు . ….అంతే.

పందిరి దగ్గరికి జనాలు తండోపతండాలుగా రావడం మొదలైంది. పిల్లలతో వచ్చిన మహిళలు పసుపు చల్లారు. కొత్తగా పెళ్లయిన స్త్రీలు పోలమ్మ రాతిఫలకానికి నుదురు తగిలించి భర్తలు క్షేమంగా ఉండాలని మొక్కుకున్నారు.

ఆ గుడికి పూజారి కోటయ్య. అదే కోటయ్య. పోలమ్మను చితికి పంపించిన మామగారు.

ఇప్పుడు అతను తెల్లని గడ్డంతో, నుదుటి మీద విభూతి రేఖలతో, పసుపు రంగు వస్త్రం ధరించి, చేతిలో గంట పట్టుకుని సుమంగళిమాతకు హారతి ఇస్తున్నాడు.

ప్రజలు అతని పాదాలకు నమస్కరిస్తున్నారు.

"సుమంగళిమాత కటాక్షం కలగాలి" అని అతను ఆశీర్వదిస్తున్నాడు. అతని ముందున్న హుండీలో నాణేలు పడుతున్నాయి. కొంతమంది బంగారు రూపులు వేస్తున్నారు. కొత్తగా పెళ్లైన అమ్మాయి భర్తతో కలిసి వచ్చి సుమంగళిమాత ముందు నమస్కరించినప్పుడు కోటయ్య ఆమెకు చిన్న ఆకులో పసుపు, కుంకుమ ఇచ్చి "దీర్ఘసుమంగళీ భవ." అని దీవిస్తున్నాడు

బొల్లోజు బాబా

#frenchyanamkathalu

(ఈ కథ సారంగ పత్రికలో ప్రచురింపబడింది. ఎడిటర్ గారికి ధన్యవాదములు తెలియచేసుకొంటున్నాను)

చరిత్ర: CPT Laplace (1793-1875) అనే ఫ్రెంచి ప్రపంచ యాత్రికుడు 1830 జూలై నెలలో యానాంలో ప్రయాణించి తన అనుభవాలను “Voyage au tour du monde” (Travel around the world)) అనే పుస్తకంలో పొందుపరిచాడు ఈ పుస్తకపు 298-300 పేజీలలో అప్పటికి కొంతకాలం క్రితం యానాంలో ఒక బ్రాహ్మణ బాలికకు మత్తుపానీయాలు తాగించి జరిపిన సతీసహగమన ఉదంతాన్ని Laplace వర్ణించాడు. ఆ వివరాల ఆధారంగా ఈ కథ రాయటం జరిగింది. పాత్రలు, సంభాషణలు, సంఘటనలు కథనం కొరకు చేసిన కల్పన)

మొఘల్ పాలకులు -సంస్కృత పండితులు

భిన్నమతస్థులు ఒకరి ఆచార, వ్యవహారాల పట్ల మరొకరు సానుకూల దృక్పథంచూపటం, ఒకరి భాష, సాహిత్యాలను మరొకరు ఇష్టంగా అక్కున చేర్చుకోవటం లాంటి చర్యలద్వారా మతసామరస్యం వెల్లివిరుస్తుంది. మొదటిది సామాన్యజనం పాటించదగినది కాగా రెండవది మేధోపరమైన అంశం. మధ్యయుగాలలో అనేకమంది ముస్లిమ్, హిందూ ఆద్యాత్మికవేత్తల పరస్పర సంభాషణలు, చర్చల ద్వారా హిందూ ఇస్లాం మతాల మేళనం జరిగింది.

హజ్రత్ నిజాముద్దీన్ ఔలియా (1238-1325), షేక్ ఫరీదుద్దీన్ గంజ్‌షకర్ (1173-1265), షా అబ్దుల్ కరిమ్ (1536-1623), షా ఇనాయతుల్లా (1655-1718) లాంటి సూఫీ సన్యాసులు హిందూ ముస్లిముల ఐక్యతను బోధించి ఇరుమతస్థులలో సమాన ఆదరణ పొందారు

సూఫీ వేదాంతి బాబా ఫట్టు, హిందూ గులాబ్‌సింగ్ వద్ద శిష్యరికం చేసాడు. ఇతని దర్గా హిమాచలప్రదేష్‌లో నేటికీ హిందూ ముస్లిములకు దర్శనీయ స్థలం. కబీరుదాసు (1399-1518) రామ్ రహీమ్ ఏక్ హై అనే తత్వాన్ని జీవితాంతం ప్రచారం చేసాడు.

నానక్ సాహెబ్ (1469-1539), దాదు దయాళ్ (1544-1603), యారిషా (1668-1725), బుల్లా సాహెబ్ (యారి షా శిష్యుడు), దరియాసాహెబ్ (1700-1780), తులసి సాహెబ్ (1760- 1842) లాంటి మహనీయులు హిందూ ముస్లిమ్‌ల ఆధ్యాత్మిక ఐక్యత, ఐహిక సామరస్యతల కొరకు ఎంతో కృషిచేసారు.

హిందూ ముస్లిమ్‌ల మధ్య సాంస్కృతిక భావనలను ఇచ్చిపుచ్చుకోవటంలో స్త్రీలు కూడా పాటుపడ్డారు. నాని బాయి, మాతా బాయి (వీరు దాదు దయాళ్ కుమార్తెలు), దయాబాయి, క్షేమాబాయి మొదలగు వారు ఒకనాటి హిందూ ముస్లిమ్ సఖ్యతను బలపరచిన సాధకురాళ్ళు

***

గౌడియ వైష్ణవ సంప్రదాయ స్థాపకుడైన శ్రీ చైతన్య మహాప్రభుకు (1486-1533) బుద్ధిమంతఖాన్ అనే ముస్లిమ్ అత్యంత సన్నిహితుడైన సేవకునిగా వ్యవహించేవాడు. బుద్ధిమంతఖాన్ ధనవంతుడు, దాత. ఇతను శ్రీచైతన్య మహాప్రభు, విష్ణుప్రియల వివాహం దగ్గరుండి జరిపించాడు. మహాప్రభు జరుపుతున్న హిందూ భక్తిఉద్యమంలో పాల్గొన్నాడు. అలా ఒక ముస్లిమ్ వ్యక్తి వైష్ణవ సంప్రదాయ స్థాపకుని ఆశయాలను, ఆదర్శాలను ముందుకు తీసుకొని వెళ్ళటంలో సహాయపడ్డాడు.

నజీర్ మహమ్మద్ [1], ఫకీర్ హబీబ్, సయ్యద్ మర్తూజా లాంటి కవులు -కృష్ణభక్తితో గీతాలు రచించారు.

ముస్లిమ్ యోగి వావర్‌తో అయ్యప్ప స్వామి, బీబి నాంచారితో వెంకటేశ్వర స్వామికి ఉన్న ఆధ్యాత్మిక సంబంధాలను ఉత్త భక్తి కథలుగా కొట్టిపారేయలేం. వాటివెనుక మన పూర్వీకులు నిర్మించదలచిన మత సామరస్యతను అర్ధంచేసుకోవాలి.

***

ఏ కాలంలోనైనా అధికారం సాహిత్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. బౌద్ధం అధికారంలో ఉన్నకాలంలో త్రిపిటకాలు, హిందూరాజుల పాలనలో ఇతిహాసాలు, పురాణాలు రాయబడ్డాయి. ముఘల్ పాలనలో ప్రత్యేకంగా ఇస్లామ్ మతాన్ని ప్రబోధించే రచనలేవీ రాలేదు సరికదా హిందూ వేద వేదాంగాలు ఇతిహాసాలు పర్షియన్ భాషలోకి తర్జుమా చేయబడ్డాయి. మొఘల్ పాలకులకు తమ పాలిత ప్రజల ఆచార వ్యవహారాలను, విజ్ఞానాన్ని తెలుసుకోవాలని ఆసక్తి ఉండేది. సమయానుకూలంగా అనేకమంది పండితులు, రాజపుత్రుల సిఫార్సులతోనో లేక స్వయంగానో- జ్యోతిష్కులు, అనువాదకులు, రాజకీయ రాయబారులు, గాయకులు, కవిపండితులు, స్థానిక సమాచారం ఇచ్చే ఉద్యోగులు లాంటి భిన్నపాత్రలలో మొఘలుల కొలువుల్లో కుదురుకున్నారు.

ముఘల్ చక్రవర్తులు సంస్కృత పండితులను సాంస్కృతిక రాయబారులుగా భావించి, వారికి తమ ఆస్థానాలలో గౌరవ స్థానాన్ని ఇచ్చేవారు. బాబర్ (1504-21) ఆస్థానంలో జయరాజ్,  హుమయÖన్ (1530-40) ఆస్థానంలో ఆనందరాయ అనే పేర్లుకల సంస్కృతపండితులు ఉండేవారు. అక్బర్ (1556-1605) కాలంలో దేశం నలుమÖలలనుంచి సంస్కృత పండితులు మొఘల్ ఆస్థానంలో చేరటం ప్రారంభమైంది. అక్బర్ తన సంస్థానంలో మతపరమైన తాత్వికచర్చలకొరకు ఒక సభను (ibadatkhanah) ఏర్పరచి దాని ద్వారా ఇస్లామ్, హిందూ, బౌద్ధ, జైన, క్రిష్టియన్ పండితుల మధ్య వేదాంత చర్చ జరిపించేవాడు. అక్బరీయ కాళిదాసు, హీరవిజయ సూరి, శాంతిచంద్ర లాంటి కవులు అక్బర్ సంస్థానంలో ఉండేవారు. ఇతనిపాలనలో మహాభారతం, అధర్వణవేదం, రామాయణం, హరివంశం, యోగవాసిష్టం లాంటి హిందూ గ్రంథాలు పర్షియన్ భాషలోకి అనువదింపబడ్డాయి.

అక్బరు సంస్థానంలో పెద్ద ఎత్తున ప్రవేశించిన పండితులు, చక్రవర్తిని ఆకర్షించటానికి అనేక యుక్తులకు పాల్పడేవారు.

ఒక బ్రాహ్మణుడు ముఘల్ పాలకుల ప్రాపకం పొందటం కొరకు ‘ష్యాయక్ భావన’ అనే పేరుతో ఇస్లాంలోకి మారిపోయి స్థానిక హిందూ పండితులకి అక్బర్‌కు మధ్య సంధానకర్తగా వ్యవహరించేవాడు.

హుమాయున్ కాలంలో అప్పటికే ఉన్న పెర్షియన్ జ్యోతిష్యానికి జోడింపుగా భారతీయ జ్యోతిష్యం కూడా ముఘల్ ఆస్థానంలోకి ప్రవేసించింది. కాలక్రమేణా అనేకమంది హిందూ జ్యోతిష్కులు అక్బర్ ఆస్థానంలో చేరి, చక్రవర్తి దినచర్యలలో మంచి చెడ్డలు చెప్పటం ద్వారా రాజకీయనిర్ణయాలను ప్రభావితం చేయసాగారు. ఈ ప్రభావం ఎంతవరకూ వెళ్ళిందంటే, అక్బరుకు మÖలా నక్షత్రంలో కూతురు జన్మించినందుకు శాంతిీVAమాలు జరిపించటం, రోజుకు నాలుగు సార్లు దగ్గరుండి ఆయనతో సూర్యనమస్కారాలు చేయించటం వరకు వెళ్ళింది.

కొందరు పండితులు “విష్ణుమూర్తి ఈ భూమిపై బాదుషాగా అవతరించనున్నాడని, ఆ అవతారంలో ప్రపంచాన్ని జయించి, గోవులను రక్షించి, బ్రాహ్మణులను ఆదరిస్తాడని” అంటూ కొన్ని సంస్కృతవాక్యాలను నలిగి, శిథిలమైన తాళపత్రాలపై రాసుకొచ్చి, ఇవి ఋషులు రచించినవని అక్బరు చక్రవర్తికి వినిపించగా ఆ మాటలను ఆయన నిజమని నమ్మేవాడట. (Culture of Encounters, Audrey Truschke pn.39)

మరో అనామక రచయిత 1580 ప్రాంతంలో మరింత ముందుకెళ్ళి అల్లోపనిషద్ (అల్లా యొక్క ఉపనిషత్తు) రచించాడు. హిందూ దేవీ, దేవతలు అందరూ అల్లాతో సమానులే అని చెప్పే ఒక చిన్న గ్రంథం ఇది. దీనిని అక్బర్ చక్రవర్తికి భక్తితో సమర్పించుకొన్నాడట. (ibid. pn.40)  ఈ ప్రయత్నాలన్నీ ముస్లిం పాలకుడిని ‘నా విష్ణుఃపృథ్వీపతి’గా మార్చటానికే అని అర్ధం చేసుకోవాలి. ఈ ప్రయత్నాలకు అక్బర్ ఎంతో కొంత ప్రభావితం అయ్యాడు.

అక్బర్ తరువాత వచ్చిన జహంగీర్ ఆ తరువాత వచ్చిన షాజహాన్‌లు కూడా ఇదే బాటలో పయనించి అనేకమంది సంస్కృత పండితులను ఆదరించారు. అనేక గ్రంథాలను పర్షియన్ భాషలోకి అనువదింపచేసారు. షాజహాన్ చక్రవర్తి కొలువులో కవీంద్రాచార్య, జగన్నాథ పండితరాయలు వంటి జగత్ప్రసిద్ధి గాంచిన పండితులు ఉండేవారు.

తదనంతరం వచ్చిన ఔరంగజేబు (1658-1717) ఈ ఒరవడిని కొనసాగించలేదు. దానికి కారణం- సంస్కృతం నేర్చుకొని, ఎన్నో పవిత్ర హిందూ గ్రంథాలను సొంతంగా పర్షియన్‌లోకి అనువదిస్తున్న అన్నగారైన దారాషికోను హత్యచేసి రాజ్యాధికారం చేజిక్కించుకోవటం కావొచ్చు బహుశా. దారాషుకో చక్రవర్తి కావల్సిన వ్యక్తి. అప్పటికే ఉపనిషత్తులను పర్షియన్ భాషలోకి అనువదించాడు. హిందూ-ఇస్లామ్ మతాలలోని సారాన్ని పోల్చుతూ వాటి ఐఖ్యతను కోరుతూ Majma-ul-Bahrain (రెండు సాగరాల సంగమం) అనే ఉద్గంథాన్ని వెలువరించాడు. ఇతను ముఘల్ చక్రవర్తి అయిఉంటే భారతదేశచరిత్ర మరోలా ఉండేదంటారు. (నేటి పండితులకు ఔరంగజేబుపై ఉండే ద్వేషానికి మÖలం ఈ నిరాదరణ కూడా కావొచ్చు)

ఔరంగజేబు అనంతరంవచ్చిన చక్రవర్తులు కూడా భిన్న సంస్కృతుల వాజ్ఞ్మయాలను ఇచ్చిపుచ్చుకోవటంలో పెద్దగా ఆసక్తి చూపలేదు. అంతే కాకముఘల్ సామ్రాజ్యం రాజకీయ ఒడిదుడుకుల పాలయి 1793 నుండీ క్రమేపీ బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోకి వెళిపోయింది.

ఙఙఙ

ఎక్కడినుంచో వచ్చిన ముఘల్స్‌కు ఎందుకు సంస్కృతం అంటే అంత ప్రేమ కలిగింది అంటే బహుశా వారు భారతీయతను సాధించాలని భావించి ఉంటారు - అంటుంది ప్రముఖ చరిత్రకారిణి Audrey truschke.. పదిహేడవశతాబ్దం వచ్చేసరికి అప్పటికి సుమారు రెండు శతాబ్దాలపాటు పండిత మేధావులు మొఘల్ పాలక కులీన వర్గాలనుండి చక్కని ఆదరణ పొందారు. కొందరైతే పర్షియన్ భాషను నేర్చుకొని అధికారిక పదవులలో ప్రవేశించారు వీరి ప్రభావం మొఘల్ పాలన చివరివరకూ కొనసాగింది. ముస్లిమ్ ప్రపంచంలో భాగంగా ఉన్నప్పటికి దాని లోపలి విషయాలను, హిందూ ముస్లిమ్ సంస్కృతుల మధ్య జరిగిన అన్యోన్యాశ్రయతను, సాంస్కృతికపరమైన సంబంధబాంధవ్యాల గురించి పండితులు తమ సంస్కృత రచనలలో అక్కడక్కడా చేసిన చెదురు మదురు ప్రస్తావనలు తప్ప పెద్దగా ఎక్కడా ప్రతిబింబింపచేయలేదు. పండితుల చారిత్రిక నిశ్శబ్దం ఇది.

 

భానుకరుడు

భానుకర/భానుదత్త గొప్ప సంస్కృత కవి. తండ్రిపేరు గణపతి. నిజామ్ షా/షేర్ షా ఆస్థాన కవి. గీతాగౌరీశ, కావ్యదీపిక, రసమంజరి వంటి కావ్యాలను రచించాడు. అనేక పద్యాలలో ఇతను భూరన్ నిజామ్ షా ను కీర్తించటాన్ని బట్టి భానుకరుడు అతని ప్రాపకంపొందిన కవిగా గుర్తించటం జరిగింది. భూరన్ నిజామ్ షా 1510-1553 మధ్య పాలించాడు కనుక ఇతనిని 16 వ శతాబ్దపు కవిగా నిర్ణయించారు.

నిజాం షా సైన్యంతో యుద్ధరంగానికి కదం తొక్కుతున్న దృశ్యాన్ని భానుకరుడు ఇలా వర్ణించాడు. ఇవన్నీ అందమైన వర్ణనలు. భూమినే మూర్చిల్ల చేయటం కవియొక్క అసమాన ఊహాశాలిత.

గుర్రపు డెక్కలు కలిగించే ఒత్తిడికి భూమి మూర్చిల్లగా
సముద్రం అలలతో ఉప్పొంగి భూమిమోముపై నీళ్ళు జల్లిందట
దిక్పాలకి బలమైన గాలులను పంపి పతాకాలతో వీవెనలు వీచిందట
మÖర్చనుండి కోలుకొనే వైద్యం కొరకు
పైకెగసిన ధూళి అశ్వనీదేవతలవైపు పరుగులిడిందట
యుద్ధంలో విజయం సాధించిన నిజాం షా ని భానుకరుడు ఇలా స్తుతించాడు
నిజాంప్రభువు కోపంతో శత్రువులను చూస్తే
కంటిచూపుకే వారు తునియలైపోతారు
ఆకాశంలోని సూర్యుడు కూడా ఒణికిపోతూ
అపజయమే లేని మన ప్రభువు పతాకంలో తలదాచుకొంటాడు

మరొక పద్యంలో సైన్య పదఘట్టనల తాకిడి తట్టుకోలేక నేల బయటకు చాచిన ఒణికే నాలుక వలె నిజాం పతాకం రెపరెపలాడుతోన్నదని వర్ణించాడు భానుకరుడు. ఇది కూడా అసమానమైన ఊహ.

ఇతని రచనలు పద్యమిత్ర తరంగిణి, పద్యవేణి, రసిక జీవన సూక్తి సుందర లాంటి సంగ్రహాలలో ఉటంకింపుల ద్వారా మాత్రమే లభిస్తున్నాయి తప్ప సంపూర్ణ కావ్యాలు లభించలేదు.

 

అక్బరీయ కాళిదాసు

అక్బరీయ కాళిదాసు నిజనామం గోవింద భట్టు.  గొప్ప సంస్కృత పండితుడు.  అక్బరు ఆదరాభిమానాలు చూరగొన్న కవి. ఇతని పాండిత్యానికి మెచ్చిన అక్బర్ చక్రవర్తి బంగారు తులాభారం ఇప్పించి అక్బరీయ కాళిదాసు అనే బిరుదును బహూకరించాడు. అక్బర్ పాలనాకాలం 1542-1605  కనుక ఇతను ఆకాలానికి చెందిన వ్యక్తి. అక్బరీయ కాళిదాసు  రేవా ప్రాంత రాజైన వాఘేల రామచంద్రను కీర్తిస్తు “రామచంద్ర యశఃప్రశస్థి” అనే కావ్యం రచించాడు. ఇది కాక “బిరుదావళి” అనే మరొక కావ్యం తప్ప ఇతరరచనలు ఏవీ తెలియరావు.  17వ శతాబ్దంలో పద్యవేణి, సూక్తి సుందర లాంటి సుమారు ఆరు సంగ్రహాలలో ఇతని పద్యాలు అనేకం

ఉటంకించటాన్ని బట్టి ఇతను  అప్పట్లో బాగా పేరుగాంచిన కవిగా ఊహించుకోవాలి.  

కాళిదాసు ఉపమానానికి ప్రసిద్ధి. అదేవిధంగా అక్బరీయ కాళిదాసు కూడా అందమైన ఉపమానాలను కల్పనచేయగలడని ఈ క్రింది పద్యం నిరూపిస్తుంది.

ఇంద్రుడు మందార పుష్పాలతో దుర్గాదేవిని పూజించాడు
ఆ మందారపూలకు ఆకర్షించబడిన తుమ్మెదలు
దుర్గాదేవి బంగారు చత్రంపై వాలగా
అవి చత్రంపై మరొక చత్రంలా కనిపిస్తున్నాయట.

 

మరొక పద్యంలో ఒక రమ్యమైన ఘటనను రసార్థ్రంగా ఇలా చిత్రించాడు

గణేషుడు పార్వతీదేవి శిగలో పూలను తన తొండంతో లాగటం చూసి శివుడు చిరునవ్వులు చిందించగా, కార్తికేయుడు, ప్రమదగణాలు కూడా నవ్వారట. అందరినీ చూసి గణేషుడు కూడా నవ్వేసాడట.

 

జగన్నాథ పండితరాయలు

జగన్నాథపండితరాయలు (1590-1670) పదిహేడవ శతాబ్దపు కవి పండితుడు, సంగీతకారుడు. ఇతను పుష్టిమార్గీయ వైష్ణవసమాజాన్ని స్థాపించిన శ్రీమద్ వల్లభాచార్యుని మునిమనవడు. జగన్నాథుని తండ్రి శ్రీపెరమభట్ట వారణాసిలో విద్యనభ్యసించి, శ్రీమద్ వల్లభాచార్యుని మనవరాలిని పెండ్లాడి మధురసమీపంలోని గోకులం వద్ద స్థిరపడ్డాడు [2].  అలా జగన్నాథపండితరాయల తల్లి తరపు ముత్తాత వల్లభాచార్యుడు కాగా తండ్రితరపు పూర్వీకులు ఆంధ్రప్రదేశ్, అమలాపురం వద్ద

ఉన్న ముంగండ అగ్రహారానికి చెందినవారు.

జగన్నాథ పండితరాయలు ముఘల్ చక్రవర్తులైన జహంగీర్, షాజహాన్‌ల ఆస్థాన పండితునిగా విశేషగౌరవం పొందాడు. భామిని విలాసము, రసగంగాధర, గంగాలహరి, పంచవిలాసములు, చిత్రమిమాంసఖండన ఇతని లభిస్తున్న రచనలు. ఆనందవర్ధనుడి ప్రసిద్ధిచెందిన ధ్వన్యాలోకముతో పోల్చదగిన గొప్ప అలంకార శాస్త్ర గ్రంథం రసగంగాధర. దీనిలో “రమణీయార్థ ప్రతిపాదక శబ్ధమే కావ్యం” అంటూ కావ్యానికి ఇచ్చిన నిర్వచనం ఈనాటికీ ఎంతో విలువైనది. సంప్రదాయాలను ధిక్కరించి ముస్లిమ్ మతానికి చెందిన ఒక మహిళను పెండ్లాడటం ఇతని ధీరవ్యక్తిత్వాన్ని పట్టిచూపుతుంది.

జగన్నాథపండితరాయలు ముఘల్ సంస్థానంలోకి ఎలా ప్రవేశించాడనేదానిపై అనేక కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి.

జగన్నాథుని కుటుంబం ఉంఛవృత్తి (భిక్షాటన) సాగించేది. విస్తరాకుల కొరకు ప్రతిరోజు ఒకచెట్టు ఆకులను కోసుకొనేవారట. ఒకనాడు ఆ తోట కాపలాదారు ఆకులుకోస్తున్న జగన్నాథుని అడ్డగించి “ఈ ప్రాంతాన్ని చక్రవర్తిగారు మా యజమానికి కానుకగా ఇచ్చారు, ఇకపై ఇక్కడి చెట్ల ఆకులను కోయరాదు” అన్నాడు. ఈ సంఘటనకు మ్రాన్పడిన జగన్నాథుడు ఆ ఊరి కరణం వద్ద ఈ విషయం చెప్పగా అతను “అవును నిజమే. నువ్వేమైనా చెప్పాలనుకొంటే చక్రవర్తిగారితోనే చెప్పుకో” అంటూ అవమానించాడట. ఆ మాటను పట్టుకొని జగన్నాథుడు నిజంగానే ఢిల్లీ వెళ్ళి ముఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్‌ను కలిసి ఆయనను తన పాండిత్యంతో మెప్పించి ఆస్థానపండితునిగా స్థానం దక్కించుకొన్నాడట.

మరొక కథనం ప్రకారం జగన్నాథుడు మేవార్ మహారాజు జగత్ సింగ్ ఆస్థానపండితుడు. ఒకనాడు ముఘల్ చక్రవర్తి సభలో -రాజపుత్రులు క్షత్రియులు కారు,  సంస్కృతము అరబిక్ భాషకంటే ప్రాచీనమైనది కాదు అనే రెండు అంశాలపై వాదోపవాదాలు జరిగాయట. పండితులు రెండుగా చీలిపోయారు. ఈ నేపథ్యంలో మేవార్ మహారాజు ఆదేశాలపై వాదించటానికి ఢిల్లీ వెళ్ళిన జగన్నాథుడు నిండు సభలో- రాజపుత్రులు క్షత్రియులేనని, సంస్కృతము అత్యంత ప్రాచీనభాష అని తన వాదనలు వినిపించి అందరిని మెప్పించాడట. అలా చక్రవర్తి ప్రశంసలకు పాత్రుడై కొలువులో చేరాడట.

జగన్నాథుడు కొంతకాలం జైపూర్‌లో ఉన్నాడు. అప్పుడు మిత్రుడైన ఒక ముస్లిమ్ అధికారితో ఇస్లామ్ మతంపై లోతైన చర్చలు జరిపి అతనిని వాదనలో ఓడించాడట. ఆ అధికారి ఢిల్లీ వెళ్ళి ఈ విషయాన్ని చక్రవర్తికి చెప్పగా, ఆయన జగన్నాథుని పరీక్షించాలనే కోరికతో తనవద్దకు రప్పించుకొని అతని ప్రతిభపట్ల నమ్మకం కుదిరి తన ఆస్థానంలో నియమించుకొన్నాడంటూ మరొక కథనం ప్రచారంలో ఉంది.

పై కథనాలు ఊహాగానాలు కావొచ్చు. జగన్నాథుని మాతామహుని పేరు విట్టలేశుడు. ఇతను గొప్ప పేరుగాంచిన వైష్ణవ సన్యాసి. అక్బర్ సమకాలీనుడు. అక్బర్ అంతఃపురకాంతలలో కొందరు వైష్ణవం పట్ల ఆకర్షితులై, విట్టలేశుని ద్వారా వైష్ణవమతం పుచ్చుకొన్నారు. అలా విట్టలేశునికి ముఘల్ సంస్థానంలో ప్రవేశము, చక్రవర్తులతో సంబంధబాంధవ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. ఆ పరిచయంతో విట్టలేశుని మనుమడైన జగన్నాథుడు ముఘల్ చక్రవర్తి కొలువులో సులువుగానే ప్రవేశించి ఉండవచ్చు.

జగన్నాథుడు ముఘల్ కొలువులో ఉండగా లవంగి అనే ముస్లిమ్ అమ్మాయిని ప్రేమించి పెళ్ళిచేసుకొన్నాడు. లవంగి ఒక అంతఃపురకాంత. ఈమె నూర్జహాన్ ఆశ్రితురాలు. నూర్జహాన్ దైవభక్తి కలిగిన స్త్రీ. ఆమె నిర్భాగ్యులైన బాలికలను చేరదీసి విద్యాబుద్ధులు నేర్పి వారిని అర్హతకలిగిన హిందు లేదా ముస్లిమ్ యువకులకు ఇచ్చి వివాహం జరిపించేది. అలా నూర్జహాన్ ద్వారా రక్షణ పొందిన వారిలో లవంగి ఒకరు. జగన్నాథుడు లవంగి ద్వారా పొందిన కొడుకు చిన్నవయసులోనే మరణించాడు. ఈ మతాంతర వివాహం వల్ల జగన్నాథుడు జీవితాంతం స్వజనుల ఆక్షేపణలకు గురయినట్లు అనేక కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ఒకనాడు జగన్నాథుడు వారణాసిలో గంగానదిలో స్నానం చేయబూనగా అక్కడి పండితులు “నువ్వు ముస్లిమ్ స్త్రీని పెళ్ళిచేసుకొని కులభ్రష్టత్వం పొందావుకనుక గంగను తాకరాదని” నిలువరించారట. (అలాచేసింది అద్వైతవేదాంతి అప్పయ్యదీక్షితులు అంటారు కానీ వీరిరువురు సమకాలీనులు కారు). ఈ సందర్భంగా జగన్నాథ పండితరాయలు గంగాలహరి పేరుతో గంగాస్తుతి చేసి గంగామాతను ప్రసన్నం చేసుకొని సచ్ఛీలుడిగా నిరూపించుకొన్నాడని ఒక ఐతిహ్యం. చనిపోయాడని మరొక కథనం కూడా కలదు.

1620లలో జహంగీరు ఆస్థానంలో కవిగా జగన్నాథుడు స్థానం సంపాదించుకొన్నాడు. షాజహాన్ ఆస్థాన చరిత్రకారులు రచించిన Padsష్ట్రaష్ట్రఅaఎaలో “మార్చ్ 9, 1634న Padshahnama లో జగన్నాథ కళావంత్ అనే గాయకుడు, చక్రవర్తిని కీర్తిస్తూ పన్నెండు అందమైన పద్యాలు సమర్పించుకోవటం జరిగింది. వాటికి సంతసించిన ప్రభువుల వారు, వెండితో తులాభారం గావించి, మొత్తం 4,500 రూపాయిలు బహుమతిగా ఇచ్చారు. “పండితరాయ” అనే బిరుదును కూడా ప్రసాదించారు” అని ఉన్నది. ఈ జగన్నాథ కళావంత్ అనే గాయకుడిని జగన్నాథకవిగా చరిత్రకారులు నిర్ధారించారు. ఆ విధంగా జగన్నాథుడు జగన్నాథపండితరాయలుగా మారిన చారిత్రిక సందర్భం లిఖించబడింది [3]. (కారణాలు తెలియరావు కానీ, జగన్నాథుడు, కవీంద్రుడు లాంటి సంస్కృత కవులను ముఘల్ చరిత్రకారులు తమ రాతలలో dhrupad గాయకులుగా వర్ణించారు).

***

నూర్జహాన్ సోదరుడు, షాజహాన్‌కు పిల్లనిచ్చిన మామగారు అయిన ఆసిఫ్‌ఖాన్  విజయాలను కీర్తిస్తూ జగన్నాథుడు “ఆసిఫ్ విలాసము” అనే కావ్యాన్ని రచించాడు. ఈ కావ్యంలో ఒక పద్యం

ఆసఫ్‌ఖాను యుద్ధంలో గణ్యుడు, దేవతలచే గౌరవింపబడినవాడు. ప్రపంచ విజేతకు సన్నిహితులుగా ఉండే అందరి రాజులలో ఆసఫ్ ఖాను- వాక్యాలలో కావ్యం వంటివాడు, కావ్యానికి ధ్వని, ధ్వనికి రసము, రసములలో శృంగారము వంటివాడు. అన్ని శాస్త్రాలను ఔపాసన పట్టిన ఆసఫ్‌ఖాన్ నవాబు తన మాధుర్యము, ఘనత కారణంగా విమర్శకుల హృదయాలను గెలుచుకొన్నాడు.

1641లో ఆసిఫ్‌ఖాన్ చనిపోయినపుడు జగన్నాథుడు ఇలా విలపించాడు.

ఆసిఫ్ ఖాను మరణంతో అతని యశస్సు,
అతని ఆశ్రితులు నశించటం సహజం.
కానీ ఇదేమి వింత!
అతని కీర్తి ఈ సువిశాల పృధ్విపై దశదిశలా వ్యాపిస్తున్నది!

ఆసిఫ్ ఖానుకు సమానుడు ఈ భూమిపై లేడు.
ఆయనమాటలు అమృతం, ఆయన వ్యక్తిత్వం రత్నగర్భ
ఆయన కీర్తి అమృతకిరణాలు కలిగిన చంద్రకాంతి,
ఆయన జ్ఞానం సాగరసమానం.
షాజహానుని కీర్తిస్తూ జగన్నాథపండితరాయలు చెప్పిన పద్యాలు
ఈ లోకంలో సహాయంకొరకు
ఇద్దరు ఈశ్వరులను మాత్రమే వేడుకోవాలి
ఒకరు ఢిల్లీశ్వరుడు మరొకరు సర్వేశ్వరుడు
ఆదరించటంలో మిగిలినవారెవరూ వీరికి సమ ఉజ్జీలు కారు.
ఓ షాబుద్దిన్ మహరాజా! నీవంటి సుగుణాలు కలిగిన వారు
ఈ ప్రపంచంలో మరొకరు ఉండరు
సృష్టికర్త మరోప్రపంచాన్ని పునఃసృష్టించినా
అక్కడ కూడా నీకు సమానుడు ఉండడు.
ఓ పాలసంద్రమా!
నీవు దేవుని ప్రత్యేక సృష్టి అని, అనంతమైన ఘనత, లోతు, రత్నాలతో
అనుగ్రహింపబడిన దానవని గర్వించకు
ఎందుకంటే నీకు సమానంగా ఢిల్లీ చక్రవర్తి దారాషుకో ఉన్నాడు

***

షాజహాన్‌ను చెరసాలలో పెట్టటం, అతని కుమారుడు, తనకెంతో ఆప్తమిత్రుడైన దారాషికో హత్యగావింపబడటం (1659) జగన్నాథపండితరాయలిని తీవ్ర మనస్తాపానికి గురిచేసాయి. దారాషికోను స్తుతిస్తూ “జగదాభరణ” అనే స్మృతి గీతాన్ని రచించాడు

ఇతను మొఘల్ ఆస్థానపండితుడిగా 1660 వరకూ ఉండి బయటకు వచ్చేసాడు. తరువాత బెంగాల్, కూచ్ బేహార్ రాజయిన ప్రాణనారాయణ వద్ద కొన్నాళ్ళు ఆశ్రయం పొందాడు. జీవిత చరమదశను వారణాసిలో గడిపాడు.

రాజాస్థానాలలో సత్యానికి తావులేదని, నిజాయితీ ఉండదని, ఋజువర్తనులకు రాజసేవ నరకప్రాయంబని తలచి ప్రశాంతంగా జీవించాలని వారణాసి వెళ్ళే సమయంలో రాసిన పద్యం అయి ఉంటుంది ఇది...

ఓ గార్దభమా! ఎన్నాళ్ళిలా ఎండుగడ్డి తింటూ,

బట్టలమÖటలు మోసుకొంటూ తిరుగుతావు?

రాజుగారి అశ్వదళంలో చేరి మంచి గ్రాసం తిను

అక్కడ నువ్వు గాడిదవని ఏ అధికారీ గుర్తించడులే!

తోక ఉన్న ప్రతీదీ అశ్వమని భావిస్తారు వారు

రాజుగారు కూడా వారినే విశ్వసిస్తారు

సత్యానికి చోటు లేదు అక్కడ  [4].

***

 

వారణాసిలో జగన్నాథపండితరాయలిని సంప్రదాయ బ్రాహ్మణులు మతాంతర వివాహం చేసుకొన్నాడనే నెపంతో అనేక అవమానాలపాలు చేసారు. ఒక కథనం ప్రకారం అయితే.... ఆ అవమానాలకు మనస్తాపం చెందిన జగన్నాథపండితరాయలు, భార్య లవంగితో కూడి గంగానదిలోకి మెట్టుమెట్టుకూ ఒక్కో పద్యం చొప్పున చెప్పుకొంటూ దిగుతూ 53 పద్యాలు చెప్పేసరికి భారాభర్తలు ఇరువురూ గంగానదిలో కొట్టుకుపోయి మరణించారట. ఇది కల్పన కావొచ్చు. రాజాశ్రయం కోల్పోయి, స్వజనుల నిందలకు గురయి, వృద్ధాప్యం మీదపడగా శ్రీనాథుని వలే కష్టాలపాలయి అనామకంగా మరణించి ఉండవచ్చు ఈ కవిరాజు. అభిమానులెవరో జగన్నాథపండితరాయలి దయనీయనిష్క్రమణను గౌరవనీయంగా మార్చటానికి పై కథను కల్పించి ఉంటారు.

 

కవీంద్రాచార్య సరస్వతి

కవీంద్రాచార్య సరస్వతి (c1600-1675) వారణాసిలో స్థిరపడ్డ మహారాష్ట్ర బ్రాహ్మణ పండితుడు. వారణాసి పండిత సమాజపెద్ద. తన ‘కవీంద్రకల్పదృమ’ కావ్యంలో -తాను గోదావరీ తీరంలో పుట్టిపెరిగానని, వేదవేదాంగాలు, సకల శాస్త్రాలు అభ్యసించి సన్యాసం స్వీకరించినట్లు చెప్పుకొన్నాడు.  

ఇతను ఎప్పుడు చేరాడో తెలియరాదుకానీ 1652 నాటికి షాజహాన్ ఆస్థానంలో- రాజకుటుంబీకులకు సంస్కృతం నేర్పటం, స్థానిక గీతాలను ఆలపించి వారికి వినోదం కలిగించటం లాంటి ప్రభావశీల పాత్రల్లోకి ఒదిగిపోయాడు. ఇతని ప్రతిభను గుర్తించి షాజహాన్ చక్రవర్తి “సర్వవిద్యానిధాన” అనే బిరుదుని ప్రదానం చేసాడు.  

కవీంద్రాచార్యుని రచనల్లో - కవీంద్ర కల్పదృమ, దండి దశకుమారచరితపై పాదచంద్రిక పేరుతో చేసిన వ్యాఖ్యానం, శతపథబ్రాహ్మణంపై యోగభాస్కర పేరుతో వ్యాఖ్యానం, ఋగ్వేదంపై మింమాంశ సర్వస్వం పేరుతో ఒక వ్యాఖ్యానం, కవీంద్రకల్పలత లాంటివి ప్రముఖమైనవి.  యోగవాశిష్ఠంపై కవీంద్రాచార్యుని భాష్యం ప్రామాణ్యం అని పేరుతెచ్చుకొన్నాడు. ఇతను షాజహాను ప్రభువు ఆర్ధికసహాయంతో రెండువేల తాళపత్ర సంస్కృత గ్రంథాలను, అనేక ఇతర రచనల వ్రాతప్రతులను సేకరించి ఒక బృహత్ గ్రంథాలయాన్ని నిర్మించాడు. వీటిలో చాలామట్టుకు నేడు వారణాసిలోని అనూప్ సంస్కృత గ్రంథాలయంలో భద్రపరచబడి ఉన్నాయి. 

నిజానికి రాజకుటుంబీకులకు యోగవాశిష్ఠం బోధించేనిమిత్తమై రాజాస్థానంలో కవింద్రాచార్యుడు  స్థానం సంపాదించుకొన్నాడు. 

అప్పట్లో వారణాసి, ప్రయోగలను సందర్శించే భక్తులపై “తీర్థయాత్రాసందర్శన పన్ను” [5] (Pilgrim tax) విధించేవారు. దీనివల్ల చాలామంది భక్తులు ఇబ్బంది పడేవారు. కవీంద్రాచార్యుడు షాజహాన్‌తో తనకున్న పరిచయాలను ఉపయోగించుకొని, యాత్రికులపై వేసే ఈ తీర్థయాత్రా సందర్శనా పన్నును రద్దుచేయించగలిగాడు. ఇది ఇతను హిందూ సమాజానికి సాధించిపెట్టిన గొప్ప మేలుగా సాటి పండితులు  వేనోళ్ళ కొనియాడారు. ఈ సందర్భాన్ని పురస్కరించుకొని ఇతనిని శ్లాఘిస్తూ సుమారు 70 మంది సంస్కృత పండితులు “కవీంద్రచంద్రోదయ” [6] అనే అభినందన సంచికను వెలువరించారు. ఈ సంచికకు శ్రీకృష్ణ ఉపాధ్యాయ అనే పండితుడు సంపాదకుడిగా వ్యవహరించాడు.

ఈ సంచికలో కవీంద్రాచార్యుని స్తుతిస్తూ రాసిన పద్యాలలో ఆనాటి చారిత్రిక విషయాలు అనేకం తెలుస్తాయి.

మూడులోకాలకు ప్రభువైన కవీంద్రుడు
ఢిల్లీశ్వరునికి ప్రతిరోజు వేద, శాస్త్ర, పురాణాల జ్ఞానంతో
హితోపదేశం చేస్తాడు.
తీర్థయాత్రాసందర్శన పన్నును రద్దుచేయించినా
‘విద్యానిధాన’ అనే బిరుదును పొందినా
ఎన్నడూ అహంకారానికి లోను కాలేదు. (115వ పద్యం)

పూర్ణానంద బ్రహ్మచారి రచించిన పై స్తుతిపద్యంలో కవీంద్రుడు నిగర్వి అని చెప్పటం ఒక పార్శ్వమైతే, ఇతను రోజు వెళ్ళి ఢిల్లీశ్వరునికి (షాజహాన్ చక్రవర్తి) వేదవిద్యలు బోధన చేసేవాడు అని చెప్పటం  మరొక ఆసక్తికర పార్శ్వం. ఈ పుస్తకంలోని పద్యాలలో అధికభాగం కవీంద్రస్తుతి. 

క్షమానంద వాజపేయి అనే మరో కవి షాజహాను ఇస్తానన్న ఏనుగులు, గుర్రాలు, బంగారం, రత్నాభరణాలు లాంటి సిరిసంపదలను తృణప్రాయంగా తిరస్కరించి, తీర్థయాత్రసందర్శన పన్నునొక్కదానిని రద్దుచేయమని కవీంద్రులవారు కోరినట్లు వర్ణించాడు.  కానీ ఇది చారిత్రికంగా అతిశయోక్తి. మొఘల్ చరిత్రకారుడు ముహమ్మద్ వారిస్ - కవీంద్ర సన్యాసి తన గానంతో షాజహాన్ ప్రభువుల వారిని సంతోషపెట్టినందుకు రెండువేల రూపాయలు, శాలువా, ఒక గుర్రం బహుమతిగా పొందాడని, మరొక సందర్భంలో లాహోర్ లో 1500 రూపాయిలు బహుమతి అందుకొన్నాడని రికార్డు చేసాడు. 

Travels in the Mughal Empire  చారిత్రిక యాత్రా పుస్తకాన్ని రచించిన  ఫ్రెంచ్ యాత్రికుడు François Bernier తన మిత్రునికి కవింద్రాచార్యుని గురించి ఇలా  ప్రస్తావించాడు - “నేను బెనారస్‌లో ఆగినప్పుడు, అక్కడి పండితసమాజానికి పెద్దగా వ్యహరిస్తున్న వ్యక్తిని కలిసాను. అతను ఒక హిందూ సన్యాసి... తెలుపు, కాషాయరంగు పట్టు దుస్తులు ధరించేవాడు. స్ఫురద్రూపి.  అతని పాండిత్యం పట్ల షాజహాన్‌కు ఎంతో గౌరవం. ఆ కారణంతోనో లేక హిందూ రాజులను సంతృప్తి పరచటానికో అతని రెండు వేల రూపాయిల పింఛను ఏర్పాటుచేసాడు”.

ఈ పింఛను బహుశా 1658లో షాజహానును ఖైదుచేసాకా నిలుపబడి ఉంటుంది 1659 లో కవీంద్రుడు దనిష్మాంద్ ఖాన్ అనే సంపన్నుని ఆశ్రయంచి, ఈ పించనును పునరుద్ధరణ కొరకు ప్రయత్నించినట్లు బెర్నియర్ రాతల ద్వారా తెలుస్తుంది [7].

***

చారిత్రికంగా వారణాసి హిందుమతానికి కేంద్రబిందువు వంటిది. ఇక్కడి పండితులు దేశవ్యాప్తంగా హిందూ మతానికి  దిశానిర్ధేశనం చేసేవారు. వీరు ముఘల్ పాలకులతో సామరస్యపూరక సత్సంబంధాలు కలిగి ఉంటూ హిందూ మతానికి పాదుకాపుగా ఉండేవారు. 

వారణాసిలో విరూపం చేయబడిన విశ్వనాథ ఆలయాన్ని నారాయణ భట్టు అనే  పండితుడు పునర్నిర్మాణం గావించాడు (1585).  నృసింహశర్మ అనే మరొక సన్యాసి పండితుడు, వారణాసిలో గోవధ నిషేదించమని, భక్తులకు సదుపాయాలు కల్పించమని,  హిందువులపై పన్నును (జిజియా పన్ను??) రద్దుచేయమని  అక్బరుకు పదే పదే వినతులు చేసేవాడు.  నృశింహశర్మ గొప్పతనం తెలుసుకొన్న అక్బర్ చక్రవర్తి ఒకనాడు ఆయనను దర్శించాడట. అతని అభ్యర్ధనమేరకు వారణాసిలో హిందూ వ్యతిరేక పనులను చేయరాదని శాసించి, హిందువులకు పన్నుమినహాయింపులు కల్పించి (జిజియా పన్ను??),  గంగానదిలో స్నానం చేయటానికి వచ్చే భక్తులకొరకు వెచ్చించమని నృసింహశర్మకు భారీఎత్తున ధనాన్ని బహూకరించి వెళ్ళాడట అక్బర్ చక్రవర్తి [8] .

కవీంద్రాచార్య సరస్వతి కూడా తన పూర్వీకుల అడుగుజాడలలో నడచి, షాజహాన్ చక్రవర్తి సహాయంతో హిందూమత ఉద్దరణకొరకు తన శాయశక్తులా ప్రయత్నించి సఫలీకృతుడనట్లు అర్ధమౌతుంది.

 

హీరవిజయ సూరి

హీరవిజయ సూరి (1526-1595) గుజరాత్‌కు చెందిన సంస్కృత పండితుడు. జైన మతావలంబి. ఇతను 1582లో అక్బర్ కోరికపై ఫతేపూర్ సిక్రిలో జరిగే భిన్నమతాల తాత్విక చర్చలలో జైనమతం తరపున పాల్గొనటానికి వచ్చాడు. ఇతని వైదుష్యంపై అక్బరుకు గౌరవం ఏర్పడింది. ఇతనికి “జగద్గురు” అనే బిరుదునిచ్చి సత్కరించాడు. ఇతని అహింసాబోధనలకు అక్బరు ఎంతో ప్రభావితం అయ్యి, వారంలో కొన్ని రోజులు మాంసాహారం తీసుకొనే వాడు కాదు.

హీరవిజయ మొఘల్ ఆస్థానంలో తనకున్న పరపతిని ఉపయోగించి కొన్ని రాజకీయ ఉత్తర్వులను సంపాదించాడు. 1584లో ప్రముఖ జైన “పర్యుషన” పండుగకాలంలో 12 రోజుల పాటు జంతుబలులను నిషేదించే రాజాజ్ఞను పొందాడు. ముఘల్ దండయాత్రలలో ఖైదీలుగా తీసుకుపోయిన వారిని అక్బర్‌చే విడుదల చేయించాడు. ఫతేపూర్ సిక్రీ సమీపంలో జైనులు పవిత్రంగా చూసుకొనే “దామర చెరువు” లో చేపలను పట్టుకోవటాన్ని నిలుపుచేసే ఉత్తర్వు ఇప్పించాడు. ఇలా విధించిన నిషేదం గురించి చక్రవర్తి గ్రామాలలో చాటింపు వేయించాడు. ఈ పనులన్నీ అహింసను జీవినవిధానంగా చేసుకొన్న జైనమతస్థులందరికీ సంతోషం కలిగించిన అంశం.

శాంతిచంద్ర అనే జైనకవి కృపాశకోశ (దయానిధి) అనే పేరుతో రాసిన అక్బరు జీవిత చరిత్రలో ఈ చేపలవేట నిషేదాన్ని ఇలా వర్ణించాడు-

భూలోక చంద్రుడైన అక్బరుని పుణ్యమహిమచేత
చేపలను ముక్కులతో పట్టుకొని తినే కొంగలు కూడా
జాలిపడి వాటిని తినటం మానేసాయి
ఇదే కావ్యంలో శాంతి చంద్ర అక్బరు సుగుణాలను ఇలా వర్ణించాడు
అతను జిజియాపన్ను తొలగించాడు
అనేక ఆలయాలు విరూపం కాకుండా కాపాడాడు
ఎందరో యుద్ధ బంధీలను దయతో విడుదల చేయించాడు
అందరినీ సమాదరించాడు
ఆలమందలు దూడలకు నిర్భయంగా జన్మనిచ్చాయి 

అక్బర్ ఆస్థాన చరిత్రకారుడు అబుల్ ఫాజిల్ కూర్పుచేసిన ఆనాటి 140 మంది ప్రముఖవ్యక్తుల జాబితాలో హీరవిజయ సూరిది 21వ స్థానం.

***

గోసాయి జద్రుప్/చిత్రరూప్

గోసాయి జద్రుప్ ఒక బ్రాహ్మణ సాధువు. ఇతనిని వివిధ సమయాలలో 1617 నుంచి 1620 మధ్య జహంగీర్ చక్రవర్తి కనీసం 6 సార్లు సందర్శించినట్లు ముఘల్ చరిత్రకారులు లిఖించారు. “గోసాయి జద్రుప్ వేదాంతం, సూఫీయిజంలలో గొప్ప పాండిత్యం కలిగిన వ్యక్తి. తన తండ్రి అక్బర్ చక్రవర్తి కూడా జద్రుప్‌ను ఉజ్జయిని వద్ద ఒకసారి సందర్శించాడు (1601)” అని జహంగీర్ చెప్పేవాడట. అక్బర్ కానీ, జహంగీర్ కానీ జద్రుప్‌ను ఆస్థానానికి పిలిపించుకొని మాట్లాడటం కాక తామే స్వయంగా జద్రుప్ ఆశ్రమానికి వెళ్ళి అతనితో సంభాషించే వారంటే జద్రుప్ పట్ల ఎంతటి గౌరవం కలిగిఉండేవారో ఊహించుకోవచ్చు.

జద్రుప్ 1560 ప్రాంతంలో జన్మించి ఉండవచ్చు ఎందుకంటే 1618లో జహంగీర్ ఇతనిని కలిసినప్పుడు 60 ఏళ్ల వయసు ఉండవచ్చు అని అన్నాడు. అప్పటికే జద్రుప్ భార్యబిడ్డలను త్యజించి సన్యాd ¾జీవనాన్ని సాగిస్తున్నాడు. జహంగీర్  తనకొడుకు ఖుశ్రోను తనపై తిరుగుబాటు చేసినందుకు1606లో ఖైదు చేయించాడు. ఖుశ్రో మామగారు జద్రుప్ ను కలిసి ఖుశ్రోను జైలునించి విడుదల చేయిమని జహంగీరు చక్రవర్తికి చెప్పమని కోరాడు. ఖుశ్రోను క్షమించి విడుదల చేయమని జహంగీర్‌ను జద్రుప్ కోరగా, అతను అంగీకరించి విడుదల చేసాడట.

మధురలో హకింబేగ్ అనే ఒక ముస్లిం అధికారి జద్రుప్‌కు కొరడా దెబ్బల శిక్ష విధించగా (ఏం నేరం చేసాడో తెలియరాదు), జహంగీర్ చక్రవర్తి హకింబేగ్‌పై ఆగ్రహం వ్యక్తం చేసి విధులనుండి శాశ్వతంగా తొలగించాడట [9]. జద్రుప్ సూచనలపై ప్రాచీన భారతదేశ తూనికలు, కొలతలను జహంగీర్ తన రాజ్యంలో ప్రవేశపెట్టాడు.

1623 ప్రాంతంలో జద్రుప్ ఉజ్జయిని నుండి వారణాసికి మారిపోయి 1638లో అక్కడే మరణించాడు.

గోసాయి జద్రుప్‌తో జహంగీర్ మాట్లాడుతున్న వర్ణచిత్రం పారిస్ మÖ్యజియంలో భద్రపరచబడి ఉన్నది.

 

రుద్రకవి

రుద్రకవి ముఘల్ కుటుంబీకులపై నాలుగు కావ్యాలు రచించాడు. అవి అక్బర్ కుమారుడు దన్యాల్ షా పై దానషాహరచరిత్ర Danasahacarita-(1603), రాజ ప్రముఖుడైన ఖాన్ ఇ-ఖాన్ గురించి ఖానఖానాచరిత్ర khanakhanacarita (1609), జహంగీర్‌పై జహంగీరచరిత్ర జీaష్ట్రaఅస్త్రఱతీacaతీఱta, 1610-1620) షాజహానుపై కీర్తిసముల్లాస Kirtisamullasa  (1610-1620) కావ్యాలు. వీటిలో ముఘల్ ప్రముఖులను హిందూ రాజులను కీర్తించినట్లే ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, ఈశ్వరుడు, విష్ణువు లాంటి ఉపమానాలతో పోల్చటం సంప్రదాయ సంస్కృతకావ్యాల ఒరవడి గానే కాక వారందరినీ హిందూ సంస్కృతిలోకి తీసుకువచ్చే ప్రయత్నంగా కూడా అర్ధం చేసుకోవచ్చు.

ఙఙఙ

తెలుగునాట కూడా ముస్లిం పాలకులు ఎందరో కవులకు ఆశ్రయం ఇచ్చిన

ఉదంతాలు కలవు. గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీల పాలనలో ఇబ్రహిం కుతుబ్ షా (1550-1580) తెలుగు కవులను ఆదరించాడు. ఇతన్ని కవులు మాలిక్ ఇభరాముడని కీర్తించారు. ఇతను మరణించినపుడు ఒక తెలుగు కవి అయ్యో... లోభిరాజులను చంపకుండా మల్కిభరాముడిని చంపటం నీకు తగునా, ఇకపై అలాంటి రాజుని పుట్టించటం నీకు సాధ్యమౌతుందా అని దేవుడిని ప్రశ్నిస్తాడు ఇలా...

రార విధాత! యోరి వినరా! తగురా! తలకొట్టమారి!
నిస్సారపు లోభిరాజులను చంపక మల్కిభరామ భూవరున్
చారుయశోధనున్ సుగుణి చంపితివ అర్థులకేమి దిక్కురా!
చేరికనింత రాజును స్రుజింపగ నీతరమా వసుంధరన్

 

అద్దంకి గంగాధరుడు, మరిగంటి సింగరాచార్యులు, పొన్నగంటి తెలగన లాంటి కవులను మల్కిభరాముడు ఆదరించాడు.

ఈ ఇబ్రహిం కుతుబ్ షా రాజమహేంద్రవరంకోటను జయించి అక్కడ ఉన్న సితాఫిఖానును తుదముట్టించాడు. ఈ సందర్భంగా ఒక కవిగారు చెప్పిన పద్యం ఇది.

లలితంపు గౌతమిలవణవారధిగాగ, నాయోమగిరి సువేలాద్రిగాగ
మహుడు పెద్దనమంత్రి మహివిభీషణుగాగ, మల్కినేయబు హనుమంతుగాగ
బాహు బలేంద్రుండు భల్లూకపతిగాగ, కరకు తురకలు ప్లవంగములుగాగ
రాజమహేంద్రమే లంకాపురముగాగ, రమణతో నిభరామురాముగాగ
కనలియహితుని సీతాఫిఖానువెడల దోలియాంగీరయినందునుద్ధురతజూపి
సరవినాషాఢ శుద్ధపంచమి మొదలుగ, రాజ్యమేలెను ఇభరామరామశౌరి.

(గోదావరిని సముద్రంతో, వేమగిరిని సువేలాద్రితో, మొత్తం వ్యవహారానికి మంత్రాంగం జరిపిన  అవసరాల పెద్దిరాజును విభీషణునితో, సైన్యాధ్యక్షుడైన మల్కినేబును హనుమంతునితో,  బాహుబలిని(?) జాంబవంతునితో, ముస్లిం సైన్యాన్ని రామదండుతో, రాజమండ్రిని లంకతో, సితాఫిఖానుని రావణునితో ఇబ్రహిమ్ కుతుబ్ షాను రామునితో పోల్చుతూ- సీతాఫిఖానుడి వృత్తాంతాన్ని  రామాయణంతో సామ్యం చూపాడీ పేరు తెలియని కవి. (తూర్పుగోదావరి జిల్లా మెకంజీ కైఫియ్యతులు, బొల్లోజు బాబా)

సంగీత, అభినయాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన పదాల సృష్టికర్త  క్షేత్రయ్యను అబ్దుల్లా తానీషా సన్మానించాడు. అబ్దుల్లాపై క్షేత్రయ్య వేయి పదాలు చెప్పాడంటారు.

కుతుబ్‌షాహిల  అనంతరం గోల్కొండ కొంతకాలం మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు పాలనలోకి (1687-1724) వెళ్ళింది. ఔరంగజేబు గొల్కొండను జయించిన సందర్భంగా విడుదల చేయించిన ఖైదీలలో భక్త రామదాసు కూడా ఉన్నాడని చరిత్రకారుల అభిప్రాయం (తెలంగాణ తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర, ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి, పేనం. 99). ఆ తరువాత 1948 వరకు నిజాం రాజవంశం పాలించింది. ఈ కాలంలో  తెలుగు కవులకు రాజాస్థానంలో మునుపటి ఆదరణ లభించిన వివరాలు పెద్దగా తెలియరావు.

ముగింపు

ముఘల్ పాలకులు బాబరు కాలం నుంచీ సంస్కృత పండితులను చేరదీసారు. అనేక హిందూ పురణేతిహాసాలను పర్షియన్ భాషలోకి అనువదింపచేసారు. భారతీయ పెర్షియన్ సంస్కృతుల మేళనం కొరకు పాటుపడ్డారు. 1501-1722 మధ్య అనేకమంది మంది కవులు ఇరాన్, మధ్య ఆసియాలనుండి భారతదేశం వలస వచ్చారు. బాబర్ స్వయంగా కవి. గజల్స్ రచించేవాడు. హుమాయున్, జహంగీర్, షాజహాన్‌లు కవిత్వం పట్ల ఎంతో మక్కువ కలిగి ఉండేవారు. వీరి ఆస్థానాలలో Tahir Bukhari, Qara Bahadur Khan, Maulana Nadiri Samarkandi, Talib Amuli, Nur Jahan, Muhammad Quli Salim Tahani లాంటి ప్రముఖ పెర్షియన్ కవులు

ఉండేవారు.

ఒక్క ఔరంగజేబు మాత్రం సాహిత్యంపై విముఖత చూపాడు. ఇతని పాలనలో ఆస్థాన కవులు లేరు.

బహదూర్ షా జఫర్

చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్‌కు (1775-1862) యుద్ధాలకంటే కవిత్వం అంటే ఎక్కువ ఇష్టం. ఇతని ఆస్థానంలో మీర్జాగాలిబ్, మొమిన్ ఖాన్ వంటి గొప్ప కవులు ఉండేవారు. ఇతను స్వయంగా మంచి కవి. బ్రిటిష్ వారిపై ఇతను 1857లో చేసిన తిరుగుబాటు విఫలమైనప్పుడు ఆ సందర్భాన్ని ఇలా సాహిత్యంలో నిక్షిప్తం చేసాడు.

అయ్యో! ఎంత గొప్ప తిరుగుబాటు ఇది
దయలేని కాలం వల్ల
ఢిల్లీ ఒక్క క్షణంలో జాఫర్ చేతుల్లోంచి జారిపోయింది.
అయినా బహదూర్ షా తన భారతీయుల పోరాట పటిమపట్ల ఆశావహంగానే ఉన్నాడు ఇలా
భారతీయులకు నిజాయితీ,
ఆత్మగౌరవం ఉన్నంతవరకూ
ఎన్నటికైనా హిందూస్థాన్ ఖడ్గం
లండన్ సింహాసనం ముందు
తళుక్కున మెరవకపోదు.

 

బహదూర్ షాని రాజకీయ ఖైదీగా బంధించి రంగూన్‌కు తరలించింది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం. ఆ సందర్భంలో అతను రాసుకొన్న చివరి కవిత్వం ఇది.

నీవు నన్ను చక్రవర్తిని చేసాననుకొన్నావు
కానీ నేను నా కిరీటాన్ని బిక్షాపాత్రగా,
నమ్మించి ద్రోహం చేయబడిన దానిలా
మిగుల్చుకొన్నాను //
తనకు ప్రియమైన భూమిలో ఖననం కొరకు
ఆరడుగుల స్థలం కూడా లేని
జాఫర్ ఎంతటి దురదృష్టవంతుడు [10]

బహదూర్ షాను స్థానికులు ఒక సూఫీ తాత్వికునిగా భావించి ఆశీర్వాదాలు తీసుకొనేవారట. బహదూర్ షా జాఫర్ చీశీఙవఎbవతీ 7tష్ట్ర, 1862న మరణించాడు. రంగూన్ (బర్మా) లోనే ఖననం చేయబడ్డాడు. ఇతని సమాధి చాన్నాళ్ళు కాలగర్భంలో ఉండిపోయింది.

1991 లో స్థానిక వర్కర్లు డ్రైనేజ్ కొరకు కాలువలు తవ్వుతున్నప్పుడు, భూమిలో 3 అడుగుల లోతులో ఇతని సమాధి కనిపించింది. జాఫర్‌ను జుఎజూవతీశీతీ-Saఱఅt గా గుర్తించి, ప్రస్తుతం దాని వద్ద ఒక సూఫీ దర్గా నిర్మించారు.

ఎవరు నా తరపున ప్రార్ధిస్తారు?
నాకొక పూలగుత్తి తీసుకొస్తారు?
నాకోసం ఒక కొవ్వత్తిని వెలిగిస్తారు?

నేను ఒట్టి చీకటి సమాధిని తప్ప మరేమి కాదు- అంటూ బహదూర్ షా రాసుకొన్న వాక్యాలు గుండెల్ని మెలిపెడతాయి.

2012లో భారత ప్రధాని డా.మన్మోహన్ సింగ్ ఈ దర్గాని సందర్శించి బహదూర్ షా జాఫర్‌కు నివాళులు అర్పించారు. 2017లో ప్రధాని నరేంద్రమోడి  కూడా బహదూర్ షా జాఫర్ సమాధిని దర్శించి దానివద్ద పుష్పగుచ్ఛాన్ని ఉంచారు.

19 జూలై, 2024

 (పై వ్యాసం "హరప్పా నుండి నేటి వరకూ" పుస్తకం లోనిది) 

 

References

1. Page no. XI Muslim Patronage to Sanskritic, Learning  Jatindra bimal chaudari

2. New light on the life of Panditaraja Jagannatha, by R.B. Athavale

3. Jagannatha Pandita, by A ramaswami Sastri

4.https://bsvprasad.wordpress.com/2013/09/23/jagannatha-pandita-raya/

5. Kavindracaryasucipatram. Kavindracharya list. Edited with introd. by R. Ananta Krishna Sastry.

6.  Kavindracandrodaya, edited by pandit Har Dutt Sharma, 1939

7.  Bernier and Kavindracarya Sarasvati at the Mughal Court, Studies In Indian Literary History Vol. II,  By P. K. Code, M.A.

8. Kavindracarya Sarasyati, By V Raghavan-Acarya - Puspanjali Volume, ( In honour of Dr. D. R, Bhandarkar )

9. The Mughal Encounter with Vedanta: Recovering the Biography of Jadrup by Shireen Moosvi

10. https://www.prathaculturalschool.com/post/bahadur-shah-zafar-poetry

11. Bahadur Shah Zafar's wish remains unfulfilled despite promises by Indian leaders (business-standard.com)

12. Contested History: Brahmanical Memories of Relations with the Mughals, Audrey Truschke

13. Culture of Encounters, Audrey Truschke

చివరి గిన్నీ వస్త్రపు ముక్క, (ఫ్రెంచి యానాం కథలు)

కథా కాలం 1840-1865

యానాం... తూర్పున సముద్రం, పక్కనే గోదావరి పాయ. ఉదయం ఇంకా పూర్తిగా నిద్ర లేవకముందే ఆ ఊరు మాత్రం శ్వాస తీసుకోవడం మొదలుపెడుతుంది. ఆ శ్వాస గాలిది కాదు, మగ్గాలది. గోదావరి  నుంచి వచ్చే చల్లటి గాలి, వీధుల్లో అప్పుడే ఆసు పోసి ఆరబెట్టిన నూలు దారాలను తడిమి వెళ్లేది.  రాత్రంతా నానబెట్టిన దారాలకు గంజి పెడుతున్న వాసన ఆ వీధికి ఒక ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును తెచ్చేది.

దూరంగా  రేవు నుంచి పడవల లంగరు చప్పుడు, ఎద్దుబండ్ల చక్రాల గరగరలు వినిపిస్తున్నా... యానాం నడిబొడ్డున ప్రతిధ్వనించేది మాత్రం ఒకే ఒక్క శబ్దం.

టక్... టక్... టక్...

అది మగ్గం నుంచి వచ్చే నాడె చప్పుడు. అచ్చు కర్రల మధ్య నుంచి,  పడుగు, పేకల  మధ్య నాడె ఒక కొస నుంచి మరో కొసకు పరుగులు పెడుతుంటే వచ్చే ఆ లయబద్ధమైన శబ్దం ఒక ఇంట్లో మొదలైతే, దానికి ఎదురింటి అచ్చు కర్రలు వెంటనే సమాధానం చెప్పేవి. ఒక మగ్గం మొదలైతే మరో మగ్గం, దాని వెంట ఇంకో మగ్గం. ఆ శబ్దం కలిసిపోయి యానాం వీధులకు ఒక ప్రత్యేకమైన లయను ఇచ్చేది.

వెంకటప్పయ్యకు ఊహ తెలిసినప్పటి నుంచి ఆ శబ్దమే అతని జోలపాట. ఆ పడుగు పేకల కలయికే అతని లోకం. అతని తండ్రి సుబ్బయ్య యానాంలోనే పేరుగాంచిన నేతకాడు. ఆ రోజు ఉదయాన్నే మగ్గం గుంటలో రెండు కాళ్లు తొక్కుడు పలకలపై ఆనించి  కూర్చున్న సుబ్బయ్య, పడుగు దారాలను సరిచేస్తూ ఎంతో ఏకాగ్రతతో పని చేస్తున్నాడు. పక్కనే చిన్న పీట మీద కూర్చున్న పదేళ్ల వెంకటప్పయ్య, తండ్రి చేతిలోని కండెలను ఆసక్తిగా చూస్తున్నాడు.

"నాన్నా... ఈ దారాలు అంత తెల్లగా ఎందుకున్నాయి? నిన్నటి దాకా పసుపు రంగులో ఉండేవి కదా?" అడిగాడు వెంకటప్పయ్య.

సుబ్బయ్య తన చేతిలోని నాడెను క్షణం పాటు ఆపి, కొడుకు వైపు చూసి నవ్వాడు. "నిన్న రాత్రంతా గంజిలో ఉడకబెట్టి, తెల్లవారుజామున రేవులో ఉతికి ఆరేశాం కదరా. దారానికి పట్టిన మురికి పోతేనే, మనం నేసే బట్టకు నిండుదనం వస్తుంది. ఇది మామూలు నూలు కాదురా కన్నా... మన బతుకు."

మగ్గం చెక్కను ఆప్యాయంగా తడిమాడు సుబ్బయ్య. "అది కేవలం ఒక చెక్క కాదు, ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి అందించబడిన వారసత్వ సంపద. "మన తాత ఈ మగ్గం గుంటలోనే కూర్చున్నాడు. నేను కూర్చున్నాను. రేపు నువ్వు కూర్చోవాలి.  మనం నేసేది బట్ట కాదురా.. మన ధర్మం! మన కష్టం, చెమట ఈ దారాల్లోనే కలిసిపోతాయి.

ఇదుగో... ఈ తెల్లని నూలు దారాల్లో కొన్నింటిని తీసుకుని, మన ఊరిలోని అద్దకం పనివాళ్ల దగ్గరకు పంపుతాం. వాళ్లు ఈ దారాలను పెద్ద నీలిమందు తొట్లలో ముంచి, ముదురు నీలం రంగు అద్దుతారు.  ఎందుకో తెలుసా? ఏ రంగుకైనా వయసుంటుందేమో కానీ, ఈ నీలిమందుకు మాత్రం ఉండదు. గాలి తగిలేకొద్దీ రంగు ముదురుతుందే తప్ప చెదరదు. 

అలా చెబుతూనే నాడెను వేగంగా కదుపుతూ, సగం పూర్తయిన వస్త్రాన్ని పైకి లేపాడు. తెలుపు, ముదురు నీలం దారాలు అడ్డునిలువుగా కలిసి చదరంగపు గడుల్లా  అల్లుకున్న వస్త్రమది. చేతికి కాస్త గరుకుగా తగిలినా, ఆ పడుగు పేకల కలయికలో తరాలనాటి గట్టిదనం ఉట్టిపడుతోంది.

"దీని పేరే 'గిన్నీ' (Guinée). మన యానాం నేతకారుల చేతుల్లో తయారయ్యే ఈ నీలిరంగు గడుల కాటన్ బట్టంటే దొరలకు ప్రాణం. ఈ అల్లికలోనే మన  ఆత్మ కలిసి ఉంటుందిరా," అన్నాడు సుబ్బయ్య కళ్లలో గర్వం తొణికిసలాడుతుండగా.

అదొక అందమైన వలయం. తెల్లవారకముందే ఇంటి ముందు పత్తి మూటలు దిగేవి. సాలె ఇళ్ల ఆడవాళ్లు రాట్నాల మీద దారాన్ని వడికేవారు. ఆ దారాల్లో కొన్నింటిని నీలిమందు అద్దకానికి పంపేవారు. రంగు పులుముకున్న ఆ దారాలు సుబ్బయ్య మగ్గంలో గిన్నీ బట్టగా మారేవి.  సాయంత్రానికి నరసయ్య మనుషులు వచ్చి ఆరోజు  నేసిన బట్టల కట్టలు తీసుకెళ్లేవారు.

ఈ చక్రం సజావుగా తిరిగినన్ని రోజులు సాలెల  జీవితాల్లో వెలుగులు నిండేవి.  సుబ్బయ్యకు మగ్గం ఒక వస్తువు కాదు—ఆ వెలుగుల్ని నేసిపెట్టే జీవనాధారం.

ఒకసారి వెంకటప్పయ్య అడిగాడు, “ఇవన్నీ ఎక్కడికి పోతాయి నాన్నా?”

“నరసయ్య కొట్టుకు, అక్కడనుంచి కోరంగి ఓడల మీదికి. వాటిపై సముద్రం దాటి దూర దేశాలకు,” అన్నాడు సుబ్బయ్య. “అక్కడ పెద్ద పెద్ద వాళ్లు మన బట్టలు వేసుకుని మురిసిపోతారట.”

ఒకరోజు నరసయ్య స్వయంగా పత్తి మూటల లెక్క చూసుకుంటూ వచ్చాడు. సుబ్బయ్య అతని చేతిలోని లెక్కపుస్తకం చూసి, “ఏమయ్యా నరసయ్యా, పత్తి ధర ఇంత పెరిగిందేమిటి? గతవారం ఇంతకంటే తక్కువకే తీసుకొచ్చావు కదా?” అని అడిగాడు.

నరసయ్య మూట మీద చేయి వేసి, “పత్తి ధర కాదు సుబ్బయ్యా... దాని మీద పడిన సుంకం. బ్రిటిష్ వాళ్ల ప్రాంతం నుంచి తెచ్చుకుంటున్నాం కదా. అక్కడి పన్ను పెరిగింది,” అన్నాడు. సుబ్బయ్య ఏమీ మాట్లాడలేకపోయాడు.

కొన్నేళ్లు గడిచాయి. వెంకటప్పయ్య యవ్వనంలోకి అడుగుపెట్టాడు. తండ్రికి తగ్గ కొడుకుగా మగ్గం పనిలో ఆరితేరాడు. పడుగు దారాలు తెగకుండా అచ్చు వేయడంలో, నాడెను కంటికి కనిపించనంత వేగంగా పరుగెత్తించడంలో అతనికతనే సాటి అనిపించుకొన్నాడు. ఆ మగ్గం చప్పుడికి తోడుగా అతని ఇంటికి ఒక ఇల్లాలు వచ్చింది.  ఇంటికి వేసిన సున్నాలు వెలిసిపోయేలోపు పండంటి కొడుకు, ఓ కూతురు పుట్టారు.  ఇంటి దూలానికి చిన్న ఊయల వేలాడింది. మగ్గం శబ్దాల మధ్య పిల్లల ఏడుపులు, నవ్వులు కలిసిపోయాయి.  అతని సంసారం మగ్గం చుట్టూ మరింత అల్లుకుంది.

***

ఒక రోజు సాయంత్రం, సాలిపేట వీధి అరుగు మీద అందరూ కూర్చుని చుట్టలు కాలుస్తుండగా, వ్యాపారి నరసయ్య ఆదుర్దాగా అక్కడికి వచ్చాడు. అతని ముఖంలో ఎప్పుడూ ఉండే చిరునవ్వు లేదు. చేతిలో సరుకు తాలూకు కాగితాలు లేవు.

"ఏమైంది నరసయ్య? అలా ఉన్నావు?" అడిగాడు సుబ్బయ్య చుట్ట ఆర్పేస్తూ.

నరసయ్య గొంతు సవరించుకుని, "పట్నం నుంచి కబురు వచ్చింది సుబ్బయ్యా... మన బట్టలు పోయే బోర్బన్ దేశం ఉందే... అక్కడ మన వస్త్రాల మీద కొత్త పన్ను వేశారట దొరలు. ఇరవై శాతం పన్ను అట!" అన్నాడు.

అక్కడ ఉన్న సాలెలందరూ ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. వాళ్లకు పడుగు, పేకల లెక్కలు తెలుసు కానీ, ఈ శాతాలు, పన్నుల లెక్కలు తెలియవు.

"ఇరవై శాతం అంటే ఎంతన్నా?" వెంకటప్పయ్యకు ఆ సంఖ్య అర్థం కాక అడిగాడు.

నరసయ్య నిట్టూరుస్తూ, "అంటే... వంద రూపాయల బట్ట అమ్మితే, అందులో ఇరవై రూపాయలు ఆ దొరలకే కట్టేయాలి. మీ బట్టకు దొరికే ధరలో ఐదో వంతు అక్కడికే పోతుంది," అన్నాడు.

"అంతపన్నా? మన దగ్గర పన్నులు వసూలు చేయడం లేదా? మళ్లీ అక్కడ ఎందుకు?" సుబ్బయ్య గొంతులో కోపం.

"అది వాళ్ల రాజ్యం సుబ్బయ్యా. మన బట్టలు అక్కడికి వెళ్లాలంటే ఆ పన్ను కట్టాల్సిందే. కాబట్టి... మనం బట్టను ఇంకా చౌకగా అమ్మితే తప్ప వాళ్లు కొనరు."

వెంకటప్పయ్యకు ఆ మాట తీవ్రంగా కోపం తెప్పించింది. "ఎందుకు చౌకగా అమ్మాలి? రాత్రనక, పగలనక కళ్లు కాయలు కాచేలా, నడుములు వంగిపోయేలా మనం మగ్గం గుంటలో కుస్తీ పడితేగానీ ఆ గిన్నీ బట్ట తయారవ్వదు. వాళ్ల పన్నుల కోసం మన కష్టాన్ని ఎందుకు చౌకగా ఇవ్వాలి?"

నరసయ్య చేతులు నలుపుకొంటూ, "దొరల పన్ను తగ్గించమని మనం అడగగలమా బాబూ? వాళ్ల శాసనం వాళ్లది.”

అక్కడ భయంకరమైన నిశ్శబ్దం ఆవరించింది. ముడిసరుకు కొందామంటే ధర ఎక్కువ. తీరా నెత్తురు ధారపోసి బట్ట నేసి అమ్ముదామంటే గిట్టుబాటు కాని పరిస్థితి.

సుబ్బయ్య లేచి నిలబడ్డాడు. తన చేతులలో ఉన్న నూలు దారపు పోగులను దులిపి, "ఏదేమైనా మన పని మనం చేసుకుందాం. మన చేతికి ఉన్న నైపుణ్యం ఏ పన్నుతోనూ పోదు. మన గిన్నీ బట్టకు విలువ ఎప్పటికీ ఉంటుంది," అని ధీమాగా చెప్పి ఇంట్లోకి నడిచాడు.

తండ్రి మాటల్లో ఉన్న నమ్మకం వెంకటప్పయ్యకు కొద్దిగా ధైర్యాన్ని ఇచ్చింది.

కానీ ఈ మార్పు మొదట మగ్గం వద్దకాదు, ఇంటి పొయ్యి దగ్గర కనిపించింది. వారానికి ఒకసారి కొనే పచారీ సామాన్లు పదిహేనురోజులకు, నెల్లాళ్ళకు ఒకసారి కొనుక్కొనేవారు.  “నీకిష్టమైన కూర రేపు వండుతానులే. ఈ రోజుకు చారు బువ్వ తినమ్మా,” అంటూ వెంకటప్పయ్య భార్య పిల్లలను బుజ్జగించేది.

సుబ్బయ్యకు తెలియదు... యూరప్‌ నుంచి ఓ తుఫాను అప్పటికే యానాం సాలెల ఉనికిని తుడిచిపెట్టడానికి దూసుకొస్తోంది. దాని పేరు ఆవిరి యంత్రం. అది సముద్రాలు దాటి యానాం రేవును తాకటానికి  ఎంతో కాలం పట్టలేదు.

***

యానాం బజారు ఆ రోజు ఎప్పటిలా లేదు. వస్త్ర దుకాణాల ముందు జనం గుమిగూడి ఉన్నారు. వెంకటప్పయ్య ఏదో పని మీద అటుగా వెళ్తూ, ఆ గుంపును చూసి ఆగాడు. వాళ్ల మధ్యలో వ్యాపారి నరసయ్య ఒక కొత్త రకం బట్టను విప్పి చూపిస్తున్నాడు. అది ముదురు నీలం రంగులో ఉండే తమ 'గిన్నీ' వస్త్రం కాదు, యానాం నేతకారులు సంప్రదాయంగా నేసే సన్నని మస్లిన్ (muslin)   బట్ట కూడా కాదు.

ఆ బట్ట ఎంతో పలుచగా, ఒకే తీరున గట్టిగా అల్లినట్లుంది. కానీ అందులో తమ చేనేత బట్టలకు ఉండే మృదుత్వం లేదు, ప్రాణం లేదు.

"ఏమిటీ బట్ట?" గుంపులో నుంచి ఒకరు అడిగారు.

"దీని పేరు మాదెపొలం (Madépolams). ఇంగ్లీషు వాళ్ల సరుకు. యూరప్  నుంచి ఓడల్లో మన రేవుకు వస్తోంది," నరసయ్య గొంతులో వ్యాపారపు లెక్కలు స్పష్టంగా వినిపిస్తున్నాయి.

వెంకటప్పయ్య ఆ బట్టను చేతిలోకి తీసుకున్నాడు. తన వేళ్లకు అది చాలా కర్కశంగా తగిలింది. మగ్గం మీద ఒక మనిషి చెమట చిందిస్తూ, పడుగు పేకలను కలుపుతూ నేసిన బట్టలా అనిపించలేదు అది.

"దీన్ని మనుషులు నేయలేదు బాబూ... యంత్రాలు నేసిన బట్ట ఇది. మనం నెల రోజుల్లో నేసే వస్త్రాన్ని, ఆ ఇనుప యంత్రాలు ఒక్క రోజులో నేసి పడేస్తాయట," అన్నాడు నరసయ్య.

వెంకటప్పయ్యకు ఆ మాట నచ్చలేదు. "బట్టకి ప్రాణం ఉండాలి కదా నరసయ్యన్నా? మన నీలి రంగు గిన్నీ బట్ట ముందు ఇది నిలబడుతుందా?"

నరసయ్య వ్యంగ్యంగా నవ్వాడు. "బట్ట ప్రాణంతో ఉందా లేదా అని కొనేవాడు చూడడు వెంకటప్పయ్యా... బట్ట ఎంత చౌకగా వస్తోందని మాత్రమే చూస్తాడు. మన బట్ట ధర కన్నా ఇది సగం ధరకే వస్తోంది. జనం ఎగబడి కొంటున్నారు."

“నా గోదాములోనే మీ బట్టల కట్టలు పేరుకుపోతున్నాయి వెంకటప్పయ్యా. నేను కూడా ఏం చేయాలో తెలియడం లేదు. కొనేవాళ్లు తగ్గిపోతున్నారు.

ఆ క్షణంలో వెంకటప్పయ్యకు మొదటిసారి గుండెల్లో భయం మొదలైంది. “మనిషితో పోటీ అయితే తన నైపుణ్యంతో గెలవడానికి ప్రయత్నించవచ్చు; వాళ్లు మనుషులతో పోటీ పడటం లేదు. వేగంతో, ధరతో, పెద్ద యంత్రాల శక్తితో పోరాడుతున్నారు.

యానాంలో పత్తి పండదు, బ్రిటిష్ ప్రాంతం నుంచి తెచ్చుకోవాలి. దానిపై ఇప్పటికే పదహారు శాతం సుంకం, నేసిన బట్టను ఎగుమతి చేస్తే ఇరవై శాతం పన్ను. స్థానికంగా అమ్మాలంటే ‘మాదెపొలం’ బట్టల పోటీ. ఇవన్నీ కలిసి మూడువైపులనుంచీ యానాం నేతకారుల ఉసురు తీయడం మొదలుపెట్టాయి.

ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం నేతకారుల మీద 'మొంట్రఫాట్' (montrafat) అనే వృత్తి పన్ను వేసేది. యానాం పాలకులు ఇక్కడి నేతకారుల దుస్థితి చూసి, వారి మగ్గాలపై ఆ పన్నును మినహాయించారు. అప్పటికే ప్రాణం పోతున్న యానాం చేనేత వృత్తికి అది ఏమాత్రం ఊపిరి పోయలేకపోయింది.

ఇదే సమయంలో సుబ్బయ్య మంచం పట్టాడు. వయసు మీద పడటం కంటే, కళ్లెదుటే తన వృత్తి నాశనమైపోతుండటం ఆ వృద్ధుడిని కుంగదీసింది.

"వెంకటప్పయ్యా..." వణుకుతున్న స్వరంతో కొడుకును పిలిచాడు సుబ్బయ్య.

వెంకటప్పయ్య వెళ్లి తండ్రి చేతులు పట్టుకున్నాడు. ఆ చేతులు ముతకగా, దారాలు కోసుకుపోయిన మచ్చలతో నిండి ఉన్నాయి. ఎన్నేళ్లుగా మగ్గం మీద పని చేసిన చేతులవి!. వాటిని చూస్తూ వెంకటప్పయ్య కొద్దిసేపు ఏమీ మాట్లాడలేకపోయాడు.

"మగ్గాన్ని వదిలిపెట్టకురా. మగ్గం  పచ్చగా ఉంటే, మన బతుకు పచ్చగా ఉంటుంది. నాకు అంతే తెలుసు"  ఆ చివరి మాట తర్వాత అతని వేళ్లు వెంకటప్పయ్య చేతిలో నెమ్మదిగా సడలిపోయాయి.

తండ్రి పోయిన వారం రోజులకు, వెంకటప్పయ్య మొదటిసారి ఒంటరిగా మగ్గం ముందు కూర్చున్నాడు. అచ్చు కర్రను లాగాడు.

'టక్'... నాడెను విసిరాడు.

ఆ శబ్దంలో మునుపటి గంభీరత లేదు. ఒక నిట్టూర్పులా వినిపించింది.

వీధిలో నెమ్మదిగా మార్పు మొదలైంది.

ముందుగా మల్లయ్య మగ్గం శబ్దం ఆగిపోయింది. రెండు రోజులైనా ఆ ఇంటి నుంచి నాడె చప్పుడు రాకపోవడంతో, వెంకటప్పయ్య వెళ్లి చూశాడు. అక్కడ మగ్గం లేదు, గుంట మాత్రమే మిగిలి ఉంది.

"ఏమైంది మల్లన్నా? మగ్గం ఏదీ?"

"అమ్మేశాను వెంకటప్పయ్యా. వారం రోజులు కష్టపడి బట్ట నేస్తే, కొనే నాథుడు లేడు. ఇంట్లో పిల్లలు పస్తులున్నారు. మగ్గం విప్పి ఆ కలపను  అమ్ముకున్నాను," మల్లయ్య కళ్లలో కన్నీళ్లు లేవు, ఒక రకమైన శూన్యం ఉంది.

"మరి బతుకెలా?"

మల్లయ్య గాల్లోకి చూస్తూ, "ఇక్కడుంటే పస్తులుండాల్సిందే వెంకటప్పయ్యా... అద్దరి రేవులో పెద్ద ఓడలు వచ్చాయట. ఎవరో దొరలు మనవాళ్లను ఎక్కడికో 'రీ యూనియన్' అట, ఆ దీవులకు తీసుకెళ్తున్నారట. అక్కడ చెరకు తోటల్లో పనట. ఏడు సముద్రాలు దాటే బట్ట నేసిన ఈ చేతులతో... ఇప్పుడు చెరకు గడలు నరకడానికి పోతున్నాను..." అన్నాడు.

ఖాళీగా ఉన్న మగ్గం గొయ్యి దృశ్యం వెంకటప్పయ్యను కలచివేసింది.

అది కేవలం ఒక మల్లయ్య కథ కాదు. యానాం అంతటా అదే పరిస్థితి. 

పక్కింటి తిమ్మయ్య కుటుంబంలో మరో విషాదం. వాళ్ళ పదహారేళ్ల అమ్మాయి లక్ష్మి పెళ్లి నిశ్చయమైంది. డబ్బు పుట్టక వాయిదా వేసుకోవాల్సి వచ్చింది.  పొద్దున్న కట్టిన కొబ్బరాకుల పందిరి రాత్రికే  తీసేశారు. మామిడి ఆకులు నేలపై పడి ఉన్నాయి.

ఒకప్పుడు రంగులద్దే కేంద్రాలతో  కళకళలాడిన భూములు నెమ్మదిగా కళావిహీనమయ్యాయి. నిన్న మొన్నటి వరకూ వేల ఫ్రాంకుల పన్నులు కట్టిన నీలిమందు కేంద్రాలు ఆదాయం లేక  పన్నులు కట్టలేక మూతపడసాగాయి. ఒకప్పుడు పనివాళ్ళతో, బండ్లతో,  తెల్లటి వస్త్రాలతో, నీలిమందు మరకలతో జీవం ఉట్టిపడిన ఆ నేలలు... ఇప్పుడు కలుపు మొక్కలతో, ఎండిన గడ్డితో బీడువారుతున్నాయి.

మగ్గాలు ఆగిపోతున్నాయి. నీలిమందు అద్దే కేంద్రాలు మూతబడ్డాయి.  వ్యాపారులు, ప్రజలు చౌకబారు యంత్రపు బట్టల వైపు మొగ్గుచూపుతున్నారు.

ఒక ఉదయం వెంకటప్పయ్య తన మగ్గం దగ్గర కూర్చుని గిన్నీ వస్త్రం నేస్తుంటే, అతని కొడుకు అక్కడికి వచ్చాడు. కుర్రాడికి పదేళ్లుంటాయి.

"నాన్నా... నేను కూడా మగ్గం నేర్చుకుంటాను," అన్నాడు.

నిజానికి ఆ మాట వింటే ఏ చేనేత తండ్రికైనా గుండె ఉప్పొంగుతుంది. తన వంశధర్మం నిలబడుతుందన్న ఆనందం కలుగుతుంది. కానీ వెంకటప్పయ్య ఆ మాట వినగానే ఉలిక్కిపడ్డాడు. తన చేతిలో ఉన్న నాడెను ఆపేశాడు.

తండ్రి సుబ్బయ్య తనను కొత్తబట్టలు తొడిగి మగ్గం గుంటలో కూర్చోబెట్టి, అక్షింతలు వేసి ఆశీర్వదించిన దృశ్యం గుర్తొచ్చింది.

"మనం నేసేది బట్ట కాదురా, మన వృత్తిధర్మం, వంశాచారం" అన్న మాటలు చెవుల్లో మోగాయి. ఇప్పుడు ఆ మగ్గం తన కొడుకుకి ఆకలిని తప్ప మరేమీ ఇవ్వలేదని అతనికి స్పష్టంగా తెలుసు.

"వద్దురా... నువ్వు ఈ గోతిలో దిగొద్దు," అన్నాడు వెంకటప్పయ్య గొంతు వణుకుతుండగా.

కొడుకు ఆశ్చర్యంగా చూశాడు. ఒక సాలెవాడు తన బిడ్డను మగ్గానికి దూరం చేయడం అంటే, తన చేతుల్ని తానే నరుక్కోవడం లాంటిది. అయినా, ఆ నిర్ణయం తీసుకోక తప్పని స్థితికి వెంకటప్పయ్యను కాలమే నెట్టింది.

యానాం గాలిలో ఇప్పుడు మగ్గాల శబ్దం తగ్గిపోయింది. నిశ్శబ్దం పెరుగుతోంది.  వీధుల్లో మగ్గాల సవ్వడి సగానికి సగం తగ్గిపోయిన ఆ రోజుల్లో, ఒకనాడు బజారులో వ్యాపారి నరసయ్య దుకాణం ముందు వెంకటప్పయ్య నిలబడి ఉన్నాడు. దుకాణం నిండా ఆంగ్లేయులు దిగుమతి చేసిన కొత్త బట్టల కట్టలు గుట్టలుగా పడి ఉన్నాయి.

"ఏమిటన్నా ఇది? ఎటు చూసినా ఈ 'మాదెపొలం' బట్టలే కనిపిస్తున్నాయి. అసలు ఈ మాదెపొలం పేరు మనదే కదా? మన నరసాపురం పక్కన ఉన్న మాధవాయపాలెం పేరే కదా ఆ ఆంగ్లేయులు పలుకలేక మాదెపొలం అన్నారు! మన బట్ట పేరు వాళ్ల సరుకుకు ఎందుకు పెట్టుకున్నారు?" వెంకటప్పయ్య గొంతులో ఆగ్రహం, అయోమయం కలగలిసి ఉన్నాయి.

నరసయ్య నిట్టూరుస్తూ ఒక బట్టల కట్టను చేత్తో తడిమాడు. "అదే వాళ్ళ తెలివైన వ్యాపారం వెంకటప్పయ్యా...“మన పత్తి అక్కడికి పోతుంది.  వాళ్ల యంత్రాలు ఒక్క రోజులో వేల గజాలు నేస్తాయి. వాటికే  'మాదెపొలం' అని పేరు పెట్టి, మళ్లీ పడవల్లో మన దగ్గరకే తెచ్చి మన బజార్లలోనే కుప్పలుగా పోస్తున్నారు.  దాని తయారీ ఖర్చు చాలా తక్కువ. అందుకే మన గిన్నీ బట్టకంటే సగం ధరకే ఆ బట్టను అమ్ముతున్నారు." 

“మన చేతుల్లోంచి మన బతుకును తీసుకెళ్లి... మళ్లీ మనకే అమ్ముతున్నట్టుంది.”

నరసయ్య ఏమీ అనలేక తల ఊపాడు.

***

భారంగా ఇంటికి చేరుకున్న ఆ రోజు సాయంత్రం చేతులు కడుక్కుని అరుగు మీద కూర్చోగానే, భార్య గుమ్మంలోకి వచ్చి నిలబడింది.

“ఏమయ్యా... ఎల్లుండి మన పిల్ల పుట్టినరోజు. గుర్తుందా?” అంది.

అతను తల ఊపి ఆమె ముఖంలోకి చూశాడు.

“అమ్మాయి పెద్దదవుతోంది. ఈ పుట్టినరోజుకైనా తొలిసారి చీర కట్టాలని  ముచ్చట పడుతోంది. ‘నాన్న తన చేతులతో నేసిన చీరే కట్టుకుంటానమ్మా... అని ఎప్పటినుంచో ఒకటే అడుగుతోంది. పండగొచ్చినా, పబ్బమొచ్చినా పాతబట్టలతోనే సరిపెడుతున్నాం. కనీసం ఈ పుట్టినరోజుకైనా పిల్ల ముచ్చట తీర్చాలనిపిస్తుంది...” అంది నెమ్మదిగా.

ఆమె కాసేపు ఆగి, అతని ముఖాన్ని చూసింది.

“నువ్వు ఇంతగా కుంగిపోకు. రోజులు అన్నీ ఒకేలా ఉండవు. ఇవాళ బజారులో మన బట్ట అమ్ముడుపోలేదని మన చేతులు ఒట్టిపోయినట్టేమీ కాదు.  మన పని మనకు తెలుసు. ఈ కష్టం కూడా ఏదోలా దాటిపోతుందిలే.”

వెంకటప్పయ్య ఏమీ మాట్లాడలేదు.

ఆమె భుజంపై చేయివేసి మళ్లీ మెల్లగా అంది,

“అప్పు తీసుకోవాల్సి వస్తే తీసుకుందాం. ఈ ఒక్కసారి పిల్ల ముచ్చట తీర్చుదాం. మన చేతులతో నేసిన చీర కాకపోయినా పర్లేదు. మన కష్టం తెలియకుండా అది నవ్వితే చాలు.

నువ్వు మాత్రం ఇలా దిగులుగా కూర్చోకు. నువ్వు దిగులుపడితే ఇంట్లో వాళ్లందరికీ భయం వేస్తుంది.”

వెంకటప్పయ్య ఏమీ మాట్లాడలేదు.

తనకూతురు మొదటిసారి కట్టబోయే చీరకు సరిపడా రంగు నూలు, పట్టు పోగులు కొనాలంటే తన దగ్గర చిల్లిగవ్వ లేదు. అప్పు చేసి నేసినా, అది పూర్తయ్యేసరికి అయ్యే ఖర్చుకి, బజారులో దొరికే బట్టల ధరకు పొంతనే ఉండదు. రాత్రంతా అచ్చు కర్రలకు ఆనుకుని కూర్చున్నాడు. నాడెను చేతిలోకి తీసుకున్నాడు.  చేతులు కదల్లేదు.

తన వంశధర్మం, తన రక్తం అయిన ఆ మగ్గం మీద తన కూతురికి చీర నేయలేని దుస్థితి.

మరుసటి రోజు బజారుకు వెళ్లి, అప్పు చేసి, చౌకగా దొరికే  యంత్రం నేసిన చీరను కొనితెచ్చి కూతురి చేతిలో పెట్టాడు.

ఆమె ఆ చీరను చూసి, తండ్రి కళ్లలోకి చూసింది.

ఏమీ అడగలేదు.

అందులో పడుగు పేకల కలయిక లేదు, తన తండ్రి చేతి స్పర్శ లేదు. మగ్గం గుంటలో పుట్టిన వాసన లేదు.

ఆమె ఏమీ అనకుండా  చీరను మడిచి లోపలికి తీసుకెళ్లిపోయింది.

వెంకటప్పయ్య గుండెలో ముల్లుదిగినట్లయింది.

***

వెంకటప్పయ్య ఆరుబయట నులకమంచంపై పడుకొని శూన్యంలోకి చూశాడు. అతని మనసు పాతికేళ్ల వెనక్కి వెళ్లింది. అప్పట్లో యానాం వీధుల్లో మగ్గాల చప్పుడే వినిపించేది. సుమారు మూడు వేల మంది నేతకారులతో ఊరంతా ఒక పెద్ద మగ్గంలా కదిలేది. రాత్రి వేళలు కూడా ఇళ్లల్లో ఎవరో ఒకరు మగ్గాన్ని ఆడిస్తూ ఉండేవారు.

అంతా మారిపోయింది. ఊరుమొత్తానికి ఇపుడు మహా అయితే ఓ వంద మగ్గాలుంటాయేమో.

ఒకప్పుడు వేల చేతులతో సాగిన ఆ వృత్తి కుంచించుకుపోయింది. 

ఆ వంద మందిలో తాను కూడా ఒకడినని వెంకటప్పయ్యకు తెలుసు. ఎదురింటి మల్లయ్య, పక్కింటి తిమ్మయ్య, వీధి చివర చెన్నయ్య... అందరూ ఆ లాంకషైర్ యంత్రాల దెబ్బకు రాలిపోయిన ఆకుల్లా ఆంగ్లేయుల ప్రాంతాలకు కూలీలుగా వెళ్లిపోయారు.   ఒకప్పుడు ప్రపంచాన్ని మురిపించిన అద్భుత వస్త్రాలను నేసిన చేతులు, ఇప్పుడు రేవుల్లో మూటలు మోస్తున్నాయి.

ఇప్పుడిప్పుడే ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకొనే వయసుకువచ్చిన కొడుకు "నాన్నా... ఇక మనం కూడా ఎక్కడికైనా వెళ్లిపోదాం. ఈ మగ్గం మీద బతుకు లేదు," అన్నాడు ఒక ఉదయాన్నే.

వెంకటప్పయ్య ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఆ రాత్రి ఒంటరిగా చీకటిలో మగ్గం గుంటలో కూర్చున్నాడు. తన పూర్వీకులందరూ కూర్చున్న గుంట. చెక్క చల్లబడిపోయి ఉంది. ఒకప్పుడు దారాలతో నిండిన కండెలు ఖాళీగా చూస్తున్నాయి. ఒకసారి అచ్చు కర్రను బలంగా లాగాడు. 'టక్'... . ఒకప్పుడు యానాం వీధులన్నీ కలిసి పాడిన ఆ సమూహ గానం, ఇప్పుడు ఒకే ఇంట్లో ఒంటరి ఆర్తనాదంగా మిగిలిపోయింది.

***

ఉదయం ఇంటి ముందు ఒక చిన్న మూటతో నిలబడ్డాడు వెంకటప్పయ్య కొడుకు.

"మగ్గాన్ని కూడా తీసుకెళ్దామా నాన్నా?" అడిగాడు.

"వద్దు... అది ఇక్కడి మట్టికే సొంతం," అని తల ఊపాడు

మగ్గానికి ఉన్న బట్టను చుట్టే తానుకర్రపై కొద్దిగా మిగిలి ఉన్న గిన్నీ వస్త్రపు ముక్కను నెమ్మదిగా చింపి జేబులో వేసుకొన్నాడు వెంకటప్పయ్య.

అందులో తన తండ్రి గర్వం ఉంది, యానాం చేనేత చరిత్ర ఉంది, లాంకషైర్ మిల్లులు మింగేసిన నెత్తురు ఉంది.

భుజాన మూట వేసుకుని అడుగు ముందుకు వేశాడు. తండ్రి కొడుకులిద్దరూ వెనక్కి తిరిగి చూడలేదు.

ఆ రాత్రి గోదావరి గాలి మాత్రం ఖాళీగా ఉన్న మగ్గం మీదుగా దిగులుగా  వీచింది.

 

బొల్లోజు బాబా

(ఈ కథ అక్టోబరు నెల ఈమాట వెబ్ పత్రికలో ప్రచురింపబడింది. ఎడిటర్ గారికి ధన్యవాదములు తెలియచేసుకొంటున్నాను)

చరిత్ర: ఫ్రెంచియానాంలో చేనేత పరిశ్రమ గొప్ప వెలుగు వెలిగింది.  1786-1787 మధ్య కాలంలో భారతదేశం నుండి సుమారు ఎనిమిది నౌకల్లో యూరోపియన్ మార్కెట్ కు ఎగుమతి చేయబడిన సుమారు 30 లక్షల రూపాయిల విలువైన చేనేత దుస్తులలో 12% యానాం ఉత్పత్తులే. ( The textile sector of Coramandal and the French Trade, 1750-1800- Arvind Sinha, Delhi University).

1841 లో సుమారు పదహారు లక్షల ఫ్రాంకుల విలువైన చేనేత ఉత్పత్తుల ఎగుమతి చేసిన యానాం, 1865 నాటికి  పూర్తిగా కుప్పకూలింది. ఎగుమతులే లేవు. చవకైన మాదెపొలం బట్టల వల్ల స్థానిక చేనేత కారులు వలసలు పోవటం. ఇవి చారిత్రిక రికార్డులు.  

కథాకాలం 1840-1865 మధ్య.  పాత్రలు, సంభాషణలు, సంఘటనలు, అనుభవాలు రచయిత కల్పన