గొంతెమ్మ/గొంతాలమ్మ భారతంలోని కుంతీదేవి అంశ అని జానపదుల విశ్వాసం. ఆంధ్రమహాభారతంలో కుంతీదేవిని గొంతి అని సంబోధించడం అనేకచోట్ల కనిపిస్తుంది.
దళిత వర్గాలు 'గొంతెమ్మ' లేదా 'గొంతాలమ్మ' పేరుతో కుంతీ దేవిని తమ ఇలవేల్పుగా పూజించడం వెనుక అనేక జానపదగాథలు, సామాజిక పౌరాణిక అంశాలు ఉన్నాయి.
అగ్రవర్ణాల వారు కుంతీదేవిని తప్పు చేసిన శాపగ్రస్తురాలిగా భావించి దేవతగా అంగీకరించలేదు. కానీ, దళిత కులాల వారు (ముఖ్యంగా కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాల్లో) అట్లతద్దెను కుంతీదేవి పండుగగా ఘనంగా జరుపుకుంటారు.
దళితుల ఇలవేల్పు కావడానికి గల వివిధ ఐతిహ్యాలు
.
1. పంటల పండుగ (నేదునూరి గంగాధరం గారి కథనం): కుంతీదేవి పెంచిన ఒక ఆంబోతు రైతుల పంటలను పాడుచేయగా, ఆమె అలా నష్టపోయిన రైతులకు నష్టపరిహారం చెల్లిస్తుంది. పశువులను హింసించకుండా ప్రేమగా చూసుకునే దళితుల చేలల్లోనే తిరగమని ఆ ఎద్దుకు సూచిస్తుంది.
మాలవారి చేనులో మసలుమా ముద్దూల నందన్న
మాలోరు మంచోరు మక్కువతో కొలుస్తారు ముద్దూల నందన్నా…...... అంటూ ఆ ఎద్దుకు కుంతీదేవి చెప్పిందట! ఈ సందర్భంగా పశువులను, వ్యవసాయాన్ని రక్షించే ఈ పండుగ ఒక 'పంటల పండుగ'కు ప్రతీక.
2. ధర్మరాజు శాపం (సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారి వివరణ): కురుక్షేత్ర యుద్ధం ముగిశాక, కర్ణుడు తన సొంత అన్న అనే రహస్యం తెలుసుకున్న ధర్మరాజు తీవ్రంగా బాధపడతాడు. ఈ విషయాన్ని ముందే చెప్పకుండా యుద్ధానికి కారణమైనందుకు కోపించి, తల్లి కుంతీదేవిని 'మాలల దేవత'గా మారమని శపిస్తాడు. అప్పటినుండి ఆమె దళితుల ఇలవేల్పు అయ్యిందని చెబుతారు.
3. కోయ గిరిజనుల విశ్వాసం: కుంతి కుమారుడైన భీమసేనుడు ఒక నర్తకిని ప్రేమించాడని, ఆ ఇద్దరికీ పుట్టినవారే తమ వంశీకులని (కోయలని) వారి నమ్మకం. అడవులు నరికే సమయంలో గొంతాలమ్మ తమకు అండగా నిలిచిందని వారు భావిస్తారు.
సమాజంలో కర్ణుడిలాగే తాము కూడా తిరస్కారానికి గురయ్యామని భావించే దళిత వర్గాలు, అగ్రవర్ణాలచే దూరం చేయబడిన కుంతీదేవిని తమను ఆదరించే 'కన్నతల్లి'గా కడుపులో పెట్టుకుని చూసుకున్నారు. (అంతేకాదు ధర్మరాజు, అర్జనుడు, భీమసేనుడు నకులుడు, సహదేవుడు లాంటి పేర్లు ఎక్కువగా దళితులకే ఉండటం గమనార్హం)
పండుగ ఆచారాలు - "సాగనంపు":
కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాల్లో దసరా లేదా అట్లతద్దె సమయంలో పది రోజుల పాటు ఈ గొంతాలమ్మ పండుగ చేస్తారు.
రేగడి మట్టిలో పాలుపోసి పిసి గొంతెమ్మ బొమ్మను తయారు చేసి పూజిస్తారు.
పదవ రోజున గొంతెమ్మ బొమ్మతో పాటు నంది, కప్ప బొమ్మలను కూడా దళిత వాడల్లో తెల్లవార్లూ ఊరేగించి, ఊరి బయట విడిచిపెడతారు (లేదా నదిలో కలుపుతారు). ఇలా సాగనంపడాన్ని "సాగనంపు" ఉత్సవం అంటారు. (రి. కృష్ణాజిల్లా గ్రామదేవతలు, డా. జి వి పూర్ణచందు)
*****
శ్రీ తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావు సేకరించిన జానపద వీరగాథలలో గొంతెమ్మ కథ పేరుతో ఒక వీరగాథ ఈ విధంగా సాగుతుంది.
గొంతెమ్మ కథ (గవరమ్మ గాజులు) - సారాంశం
రేణుకాదేవి కుమార్తె గవరమ్మ ఈడుకు రాగానే, ఆమె అన్నలైన జంపయరాజు, పరశురాముడు తండ్రి జమదగ్ని కలిసి ఆమెను పురుషుల గాలి తగలకుండా అడవిలో ఒక ప్రత్యేకమైన 'లక్కసిరి మేడ' కట్టించి, అక్కడ ఏడుగురు దాదుల కాపలాలో ఉంచారు.
కార్తిక మల్లన్న రాక: గోనెలకోటను పాలించే సిద్ధమాశెట్టి (విచిత్ర వీరరాజు), తరిదేవి దంపతులకు ఏడుగురు కుమారులు. వారిలో చిన్నవాడు కార్తిక మల్లన్న. సిద్ధమాశెట్టి దంపతులు తమ కుమారుడికి గవరమ్మను ఇచ్చి పెళ్లి చేయమని అడగడానికి రేణుకాపురి వచ్చారు. కానీ జంపయరాజు, పరశురాముడు అందుకు ఒప్పుకోకపోవడంతో వారు నిరాశతో వెనుదిరిగారు.
మాయా గాజుల బత్తుడు: తల్లిదండ్రుల ద్వారా విషయం తెలుసుకున్న కార్తిక మల్లన్న, ఎలాగైనా గవరమ్మను పెళ్లాడాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. అతను గాజుల వ్యాపారి (గాజుల బత్తుడు) వేషం వేసి, 'మరల గాజులు' (చూస్తే మోహం కలిగించే మాయా గాజులు) తీసుకుని రేణుకాపురి వెళ్లాడు. ఆ గాజుల కేక విన్న గవరమ్మ, అవి కావాలని పట్టుబట్టింది. మొదట తల్లి ఎల్లమ్మ (రేణుకాదేవి) నిరాకరించినా, గవరమ్మ అన్నం నీళ్లు మానేయడంతో చివరకు ఆ గాజుల బత్తుడిని లక్కసిరి మేడకు రప్పించింది.
అపహరణ: మేడలోకి వెళ్లిన కార్తిక మల్లన్న గవరమ్మకు గాజులు తొడిగి, తన మాయా గాజులతో ఆమె మనసు మార్చేశాడు. గవరమ్మ అతనిపై మక్కువ పెంచుకుంది. మల్లన్న ఆమెను ఒక సంచిలో మూటగట్టుకుని, ఎల్లమ్మ దగ్గర డబ్బు కూడా తీసుకుని అక్కడి నుండి తప్పించుకున్నాడు.
జంపయరాజుతో పోరాటం: ఈ విషయం తెలిసిన జంపయరాజు వారిని వెంబడించాడు. కానీ మార్గమధ్యంలో అలసిపోయి నిద్రపోతున్న జంపయరాజును, గవరమ్మ సలహాతో మల్లన్న బంధించి, అతని గుండెలపై పెద్ద బండరాయిని పెట్టి వెళ్ళిపోయాడు. పరశురాముడు తన 'మైలపురి డేగ' సహాయంతో అన్నను రక్షించి, కోపంతో గోనెలకోటపై దండెత్తాడు.
పరశురాముడి శాపం: సిద్ధమాశెట్టి కుమారులు వేషాలు మార్చుకుని పరశురాముడిని చంపాలని చూసినా, డేగ హెచ్చరికతో పరశురాముడు వారిని బంధించి శిక్షించాడు. చివరకు గవరమ్మ వచ్చి తన తమ్ముడిని బ్రతిమాలింది. తనతో చెప్పకుండా లేచిపోయినందుకు కోపించిన పరశురాముడు, గవరమ్మను మాల మాదిగల ఇళ్లలో 'గొంతిదేవి' (గొంతాలమ్మ) గా పుట్టమని, కార్తిక మల్లన్నను 'నందిగాడు' గా పుట్టమని శపించాడు. వారిద్దరినీ ఆ కులాల వారు పూజిస్తారని చెప్పాడు. (రి. తెలుగు వీరగాథ కవిత్వం, తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావు)
ముగింపు:
‘గొంతెమ్మ’ లేదా ‘గొంతాలమ్మ’ ఆరాధన అనేది కేవలం ఒక పౌరాణిక పాత్రకు పరిమితమైన పూజ కాదు; అది శతాబ్దాలుగా సామాజిక తిరస్కారానికి గురైన వర్గాల సాంస్కృతిక ప్రతిఘటనకు ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీక. అగ్రవర్ణాల పురాణ సాహిత్యం కుంతీదేవిని కొన్నిచోట్ల శాపగ్రస్తురాలిగానో, పొరపాటు చేసిన తల్లిగానో చిత్రించి దూరం పెట్టినప్పటికీ, దళిత,జానపద వర్గాలు ఆమెను తమ ఇంటి ఆడపడుచుగా, కన్నతల్లిగా అక్కున చేర్చుకొన్నాయి. అగ్రవర్ణ సమాజం ఎవరినైతే తక్కువ చేసి చూస్తుందో, వారిని దళితవాడలు తమ ‘ఇలవేల్పు’గా మార్చుకుని గౌరవించడం ఇక్కడి విశేషం.
కర్ణుడు, అర్జనుడు ఇరువురూ బతికి ఉండాలనే అసాధ్యమైన కోరిక కుంతీదేవి కోరింది కనుక నెరవేరే అవకాశంలేని కోరికలను సూచించటానికి గొంతెమ్మ కోరికలు అనే నానుడి స్థిరపడింది.
మహాభారతంలోని కుంతీదేవి వ్యధ అయినా, జానపద వీరగాథల్లోని గవరమ్మ కష్టాలైనా... ఇవన్నీ అణగారిన వర్గాల దైనందిన జీవన పోరాటంతో మమేకమైపోయాయి. అందుకే, పాండవుల పేర్లను తమ పేర్లుగా పెట్టుకోవడమే కాకుండా, ‘గొంతెమ్మ’ పండుగను తమ ఆస్తిగా మలుచుకున్నారు. ఎద్దులను ప్రేమించడం, ప్రకృతిని (మట్టి బొమ్మలు కప్పలు) పూజించడం లాంటి అంశాలు ఈ పండుగలో అంతర్లీనంగా ఉన్న శ్రమజీవుల తాత్వికత
బొల్లోజు బాబా
